အာလ်ဗာနဳယာ

သမ္မတဍုင် အာလ်ဗာနဳယာ Republika e Shqipërisë
အလာံ တဆိပ်
ဗီုတိ ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် ဍုင် အာလ်ဗာနဳယာ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ
ဍုင်ဇၞော်	တဳရာနာ (Tirana) 41°19′N 19°49′E
ဇၞော်အိုတ်ဍုင်	တဳရာနာ
အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင်	ဘာသာ အာလ်ဗာနဳယာ (Albanian)
အလဵုအသဳ	သၞောတ်ပါလဳမာန် သမ္မတ
• သမ္မတ	ဘာဂျရမ် ဗေဂါတ် (Bajram Begaj)
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော်	အဳဒဳ ရာမာ (Edi Rama)
မပိုင်ပြဳလဝ်
• သီုဖအိုတ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
• တၟော်	၂.၄ မဳလဳယာန် (သၞာံ ၂၀၂၃)
လှုဲ	လေက် (Albanian Lek, ALL)
ဇြောမ်အခိင်	CET (UTC+1)

အာလ်ဗာနဳယာ (အင်္ဂလိက်: Albania)၊ ယၟု အလဵုအသဳ သမ္မတဍုင် အာလ်ဗာနဳယာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဗော်လ်ကန် (Balkans) သကုတ် အဂၞဲ ရးဥရောပ ရ။ ပယျဵု ဍုင် ဏအ် ဝွံ လပါ်ဗာယပ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဍုင် မောန်တဳနဳဂရဝ် (Montenegro)၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု ဗမံက် ဆက်စပ် ကု တွဵုရး ကဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo)၊ လပါ်ဗမံက် ဆက်စပ် ကု ဍုင် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ (North Macedonia)၊ ကေုာံ လပါ်သၠုင်ကျာ ဆက်စပ် ကု ဍုင် ဂရိတ် (Greece) ရ။ လပါ်ပလိုတ် ကဵု နေရတိ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ဇိုင်ၜဳ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ၜဳ အေဒရဳယာတေတ် (Adriatic Sea) ကေုာံ ၜဳ အာယဝ်နဳယေန် (Ionian Sea) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် တဳရာနာ (Tirana) ရ။

၁။ ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ (Geography and Nature)

တိဍာ် အာလ်ဗာနဳယာ ဝွံ ပြိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဓရိုင်ဒဵု ကေုာံ ဇိုင်ၜဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။

• ဒဵု ကေုာံ ခြုံဂြိုပ်: ၜိုတ် ၇၀% အလုံ မွဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဒဵု ကေုာံ တိသၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံ ကု ဓရိုင်ဒဵု အာလ်ป์ အာလ်ဗာနဳယာ (Albanian Alps) မသၠုင် ကေုာံ ဂံက်သြိုဟ် ရ။
• ဇိုင်ၜဳ: ဒေသ ဇိုင်ၜဳ လပါ်ပလိုတ် ဂှ် ဍေံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နကဵု ယၟု "အာလ်ဗာနဳယာ ရဳဗဳယေရာ" (Albanian Riviera) တုဲ မၞုံကဵု ပြင်ၜဳ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ တိဍာ် ဩသေံ ရ။
• ရာသဳဥတု: ပ္ဍဲ ဒေသ ဇိုင်ၜဳ ဂှ် နွံ ကု ဥတု မေဒဳတေရာနဳယေန် (Mediterranean) မကမ္တဴ ပ္ဍဲ ကညင် ကေုာံ ၜိုဟ် ပ္ဍဲ ကသီု ရ။ လပါ် ဒဵု သၠုင်သၠုင် တအ် ဂှ် မ္ဂး နွံ ကု ဥတု ကသီု မဂံက်သြိုဟ် တုဲ ဍိုတ်စှ်ေ ဒၟံင် နကဵု ဗြဲစၟိန် ရ။

၂။ သယံဇာတ သဘာဝ (Natural Resources)

အာလ်ဗာနဳယာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ထံက်ပင် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။

• သတ္တု ကေုာံ ဓါတ်: ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် သတ္တု ခရဝ်မဳယမ် (Chromium) ဇၞော်အိုတ် မွဲ လတူ ဂၠးကဝ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် နွံ ကု ကၠေင်ဓါတ် (Petroleum)၊ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ (Natural gas)၊ ဗရိုတ်၊ ကေုာံ နဳကယ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
• ဒြဟတ်လလဳ ဍာ် (Hydroelectricity): ဟိုတ်နူ နွံ ကု ၜဳ ကေုာံ ကၟာဍာ် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ အလဵုအသဳ တအ် ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳ နူကဵု ဍာ် (Hydroelectric power) ၜိုတ် ၁၀၀% ဍိုက်က်ပေင်င် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။

၃။ ကဆံင် မင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Protection)

• ဒေသ အာဲကၟာဲ သဘာဝ: ဍုင် ဏအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂြိုပ်သဘာဝ အလုံကောန်ဂကူ (National Parks) မပ္တံကဵု ဂြိုပ် ဗာလ်ဗဝ်နာ (Valbona Valley) ကေုာံ ဒေသ သုတေသန ဘူတရေန် (Butrint) သွက်ဂွံ မင်မဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဇာတိ တအ် ရ။
• ပြသၞာ သဘာဝ: ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဍေံတအ် ဒးဒုင် ဘဲ ဂြိုပ်လီု (Deforestation) ကေုာံ ပရေင် ဓါတ်ဂျိ လီုလာ် ပ္ဍဲ ဒေသ ၜံက်ခါဲ သတ္တု တအ် ကီု လေဝ်၊ လၟုဟ် မ္ဂး အလဵုအသဳ ဂစာန် ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ မင်မဲ လဝ် ပွဳပွူသဘာဝ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သၞောတ်ဝ် သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ရ။

၄။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (History and Politics)

ဝင် အာလ်ဗာနဳယာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဝင် မတၞဟ်ခြာ ကေုာံ စိုတ်လုပ်စ ခိုဟ် မွဲ ရ။

• ပရေင် သၠးပွး: ကြဴနူ မဒးဒုင် အုပ်ဓလံက် သၟဝ် အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) လုကဴ ပန်ကၠံ သၞာံ ပြင် တုဲ၊ အာလ်ဗာနဳယာ လလောင်တြး ပရေင်သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။
• ခေတ် ကောန်မျူနေတ် (Communist Era): နူ သၞာံ ၁၉၄၄ စဵုကဵု ၁၉၉၁၊ ဍုင် ဏအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓလံက် လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ကောန်မျူနေတ် မကြမ်ကြ ဗွဲမလောန် သၟဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အေန်ဗာ ဟဝ်ဂျာ (Enver Hoxha) တုဲ၊ ဍုင် ဏအ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် အဆက်အစပ် ကု ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ် ရ။
• ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ: ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ သၞောတ်ဝ် ကောန်မျူနေတ် လီုလာ် အာ တုဲ၊ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ရ။ ဍုင် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ နေတဝ် (NATO) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ တုဲ၊ လၟုဟ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ကီု ရ။

၅။ မှာဇန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Demographics and Culture)

• ဂကူ: လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် အိုတ် (ၜိုတ် ၈၂%) ဂှ် ဒှ် ဂကူ အာလ်ဗာနဳယာ (Albanians) တုဲ၊ သၟေဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဂရိတ်၊ ရဝ်မာ ကေုာံ ဂကူ မက်သဳဒဝ်နဳယျာ တအ် ရ။
• သာသနာ: အာလ်ဗာနဳယာ ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် လတူ ဂၠးကဝ် နကဵု ပရေင် ညဳသၟဟ် သာသနာ (Religious tolerance) ရ။ ဘာသာ အေဿလာမ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ မၞိဟ်လျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကဲသလိတ် (Catholic) ကေုာံ အံက်သဝ်ဒံက် (Orthodox) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ မံင် ကၠုင် မွဲ ကရောမ် နကဵု ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

၆။ ပရေင်ပညာ (Education)

သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ အာလ်ဗာနဳယာ ဝွံ ဍေံ ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောတ်ဝ် ခေတ်တၟိ တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။

• ပရေင်ပညာ သဇိုင်: ဘာတန် မူလ ကေုာံ တန် လဒေါဝ် လုကဴ ၉ သၞာံ ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ မဒး ဗ္တောန် အခမဲ့ သွက် ကောန်င္ၚာ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကဆံင် မၞိဟ်လေပ်လိက် (Literacy rate) ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ သၠုင် စဵုကဵု ၜိုတ် ၉၈% ပြင် ရ။
• တက္ကသိုလ်: တက္ကသိုလ် မပြာကတ် အိုတ် ကေုာံ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် "တက္ကသိုလ် တဳရာနာ (University of Tirana)" မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇ ရ။

၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy)

အာလ်ဗာနဳယာ ဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကဆံင် လဒေါဝ်-သၠုင် မွဲ တုဲ၊ အလဵုအသဳ တအ် ဂစာန် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ညံင် ဂွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၠးၜး ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

• ကမၠောန် အဓိက: ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန် တဵုလွဳ ကီု လေဝ်၊ လၟုဟ် မ္ဂး ကမၠောန် ဆက်ဆောံ (Services) ကေုာံ ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Manufacturing) တအ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။
• ကမၠောန် ဇိုင်တရဴ (Tourism): ဟိုတ်နူ နွံ ကု ပြင်ၜဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဒၞာဲ ယေန်သၞာင် တြေံတြဟ် တအ် တုဲ၊ ညးလ္ၚတ်တရဴ နူကဵု ရးဥရောပ ပြာပ် ကၠုင် ဝေင် ဂၠိုင် တုဲ၊ ကမၠောန် ဇိုင်တရဴ ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ဥရောပ
• မောန်တဳနဳဂရဝ်
• ကဝ်သဝ်ဗဝ်
• မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ
• ဂရိတ်
• အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန်

နိဿဲ

• "Albania Profile". BBC News.
• "World Factbook: Albania". CIA.
• Albania, Wikipedia (English).