အာဲကၟာမန် - ဍုင်သၟိင်၊ ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ်
| ဒတန် | ဒေသအာယှအဂၞဲ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံ) |
|---|---|
| ခေတ်ထရာင်ဆာဲ | ၆ ဗွဝ်ကၠံ – ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ |
| ဍုင်သၟိင် အဓိက | ဒွါရဝတဳ၊ သဓီု၊ ဟံသာဝတဳ |
| အရေဝ်ဘာသာ | ဘာသာမန် (Austroasiatic) |
| ဘာသာပတှ်ေ | ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဟိန္ဒူ |
| အာဲကၟာ အဓိက | လိက်အက္ခရ်၊ ဗိသုကာ၊ ကေုာံ ပရေင်သာသနာ |
အာဲကၟာမန် - ဍုင်သၟိင်၊ ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် (အၚ်္ဂလိက်: The Mon Legacy: Kingdoms, History, and Language) ဝွံ ဒှ်ပရူပရာ မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အစောံသြဇာ ကေုာံ အာဲကၟာ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် မဒှ်ဂကူတမ်မူလ မပဒတဴကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲဒေသအာယှအဂၞဲ (Southeast Asia) နူကဵု သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီတေအ်ရ။ ဂကူမန်တအ်ဝွံ ဒှ်ဂကူမကေတ်နင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကေုာံ လိက်အက္ခရ် စိုပ်ကၠုင် ဒေသအာယှအဂၞဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ယေန်သၞာင်မန်ဝွံ ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် လတူဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံလာန်နာတအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
ဝင် ကေုာံ ဍုင်သၟိင်မန်ဂမၠိုင် (Mon Kingdoms & History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကူမန်တအ်ဝွံ ပြံင်လုပ်ကၠုင် ဒေသအာယှအဂၞဲ နူကဵု လပါ်သၟဝ်ကျာ (ဒေသကြုက်လၟုဟ်) ကိုပ်ကၠာနူ ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံတအ် ဗွဲမလအ်လရ။ အတိုင်စၟတ်သမ္တီဝင်မ္ဂး ဍုင်သၟိင်မန် မထရာင်ဆာဲလဝ် နွံပိခေတ် အဓိကရ-
ခေတ် ဒွါရဝတဳ (၆ - ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်သၟိင် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) ဝွံ နွံပ္ဍဲဒေသ လဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ လၟုဟ် (ကောပ်ၜဳမေနမ်) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒတန် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မထရာင်ဆာဲအိုတ်တုဲ နွံကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ်ဗၞိက် ကုဍုင်အိန္ဒိယရ။ အာဲကၟာ အနုပညာ ဒွါရဝတဳ မပ္တံကဵု ဓမ္မစက်တၟအ် ကေုာံ ရုပ်ကျာ်ပဋိမာရုပ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ ဗွဲကြဴ ဍုင်ဏအ် ဒးဒုင်သီကေတ် နကဵု အေန်ပါယာခမေန် (Khmer Empire) တုဲ စှ်ေအာသြဇာရ။
ခေတ် သဓီု (သုဝဏ္ဏဘူမိ)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ် ရးနိဂီုဗၟာလၟုဟ်ဂှ် မန်တအ် ဒက်ပတန်လဝ် ဍုင်သၟိင် သဓီု (Thaton Kingdom) မကော်ဂး သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ ဍုင်သဓီုဂှ် ဒှ်ဍုင်ဗၞိက်မှာသၟိတ် မဇၞော်မောဝ်တုဲ ပရေင်သာသနာလေဝ် ရာင်ဆာဲဗွဲမလောန်ရ။ သၞာံ ၁၀၅၇ ဂှ် သၟိင်အနဝ်ရထာ နူဍုင်ဗုကာံ (Bagan) ကၠုင်ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်သဓီုတုဲ ကေတ်ဏာ ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ အစာပညာမန်တအ် ဇရေင်ဗုကာံရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် ယေန်သၞာင်မန် ဂွံစိုပ်အာ ဒေသဗၟာလပါ်လတူရ။
ခေတ် ဟံသာဝတဳ (၁၃ - ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ်အာတုဲ မန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၠုင်ကျာဗၟာ မကော်ဂး ဍုင်သၟိင် ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy Kingdom) ရ။
- တၠညးရာဇာဓိရာဇ် (Razadarit) ဂှ် စဵုဒၞာလဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ နူပေါဲပၞာန် ၄၀ သၞာံ ကုဗၟာအင်းဝ ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။
- ပ္ဍဲလက်ထက် မိစောဗု (Shin Sawbu) ကေုာံ တၠညးဓမ္မစေတဳ (Dhammazedi) ဂှ် ဒှ်ခေတ်ထဝ် ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် သၟိင်ဗၟာ အံင်ဇေယျ (U Aung Zeya) ကၠုင်ဗတိုက် ပလီုပလာ်ထောအ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ) ဗွဲမသကာတ်မြဟ်တုဲ၊ ဝင်ဍုင်သၟိင်မန် မဒးအိုတ်ကၞောတ်အာ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။
လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Language and Script)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲကၟာ မဇၞော်အိုတ် မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ မန်ရ။
- အရေဝ်ဘာသာမန် (Mon Language): ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ်ဘာသာ ဩသထြောအေရှတေတ် (Austroasiatic language family) မာန်-ခမာ ရ။ မန်ဝွံ ဟွံတုပ်ကဵု ဗၟာ၊ သေံတအ်တုဲ ဍေဟ်ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်ရမ္သာင်တိုန်စှ်ေ (Tonal language) ရ။ ဆဂး ဍေဟ်သုင်စောဲ သၞောတ်ရမ္သာင်သာ-ဇြိုင် (Register complex / Clear and breathy voice) ရ။
- လိက်အက္ခရ် (Mon Script): လိက်မန်တြေံဂှ် ကေတ်နင်သဇိုင် နူကဵု လိက်ဗြဟ္မဳ အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ (Pallava script) တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဂကူဗၟာတအ်ဂှ် ကေတ်စလဝ် လိက်အက္ခရ်မန်တုဲ ချူကၠုင် လိက်ဗၟာရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ဂကူသေံလာန်နာ ကေုာံ သေံလောန် (Tai Tham script) တအ်လေဝ် ဒုင်လဝ်သြဇာ လိက်အက္ခရ်မန်ကီုရ။
ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Culture and Religion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မန်တအ်ဝွံ ဒှ် "တံင်စက္ကောံ" (Bridge) မဆက်စၠောအ်ကဵု ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ ကဵု အာယှအဂၞဲရ။
- သာသနာ: သာသနာကျာ် မရာင်ဆာဲဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ လဴ လၟုဟ်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ ပရေင်ကမၠောန် ဓမ္မဒူတ မန်တအ်ရ။ လိက်ပါဠိ ကေုာံ လိက်သက္ကတတအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် လပါ်မန်တုဲ ဝေါဟာရမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုဘာသာပါဠိရ။
- ဗိသုကာ: စေတဳ၊ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ကေုာံ ကွတ်တဲမန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကျာ်စေတဳဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ (ဥပမာ- ကျာ်လ္ဂုင် / Shwedagon) ကေုာံ လဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
ပရေင်တန်တဴလၟုဟ် ကေုာံ အာဲကၟာ (Present Legacy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ဍုင်သၟိင်မန် ဒးဒုင်ပလီုလဝ် လအ်လကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာယေန်သၞာင်မန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။
- ကောန်ဂကူမန် လၟုဟ်: ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂကူမန်တအ် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးကရေင် ကေုာံ ရးတၞင်သဳ (ရးနိဂီုဗၟာ) တုဲ၊ ဂကောံမန်မပြံင်လုပ် (Mon Diaspora) ဂၠိုင်ကဵုကိုဋ်တအ်ဂှ် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲခရိုင် ဖရာပရာဒေန် - Phra Pradaeng ကေုာံ နောန်ထဘူရဳ - Nonthaburi) ရ။
- ပရေင်မင်မွဲ: လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံသၟတ်မန်၊ တၠပညာမန် ကေုာံ ဂကောံမန်အလုံလိုက်တအ် ဃောဂစာန် မင်မွဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန်ဒၟံင် လိက်ပတ်၊ အရေဝ် ကေုာံ အာဲကၟာယေန်သၞာင်မန် နကဵု နဲကဲခေတ်တၟိ (Digital preservation) ညံင်ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာ လတူဂၠးတိဏအ်ရ။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Guillon, Emmanuel (1999). The Mons: A Civilization of Southeast Asia. Siam Society.
- South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.
- နာဲပါန်လှ (၁၉၉၇)။ ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံကျမ်း။