အာဲကၟာဲပညာမန်
| General information | |
|---|---|
| Field | ဝင်မန် / အရေဝ်ဘာသာဗေဒ |
| Key concepts | Theravada Buddhism, Mon scripts, Monastic education |
| Study and teaching | |
| Related subjects | အရေဝ်သက္ကတ၊ အရေဝ်ပါဠိ၊ လိက်တၟအ်မန် |
အာဲကၟာဲပညာမန် ဝွံ ဒှ်ဒြပ်ရတ်ပညာ မခၞံဗဒှ်လဝ်နကဵု တၠပညာမန်ခေတ်နာနာရ။ အာဲကၟာဲဏအ်ဝွံ နွံသြဇာဗွဲမဇၞော်လတူ ယေန်သၞာင်ဗၟာ ကေုာံ သေံ (Thai/Lao) တုဲ ဒှ်တံမူလ သဒ္ဒါ၊ အက္ခရ် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် (Key Pillars of Mon Academic Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁. သၞောတ်ပညာဘာလကျာ် (Monastic Education System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဒဒှ်ဗဟဵုပညာတြေံ၊ ဘာလကျာ်မန်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲမထိင်ဒဝ်လဝ်:
- ဓမ္မဝိဇ္ဇာ: ပွမလ္ၚတ်လိက်ပိဋကတ်ပိ နကဵုဘာသာပါဠိ ကေုာံ မန်။
- လောကဝိဇ္ဇာ: ပညာလောကဳ ညံင်ရဴ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy)၊ ဂဥုဲ (Medicine)၊ ကေုာံ ဗေဒင် (Astrology)။
၂. လိက်မူ ကေုာံ အက္ခရ် (Scripts and Manuscripts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲကၟာဲပညာမန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင်လတူ:
- လိက်တၟအ်မန်: သက်သဳဝင် မထ္ၜးကဵုဍာ်ဒကေဝ်အရေဝ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (ဥပမာ - လိက်တၟအ်ကလျာဏဳ)။
- လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf Manuscripts): ပွမချူထိင်ဒဝ်လဝ် လိက်ပတ်၊ ရာဇာဝင်၊ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (ဓမ္မသာတ်)။
[Image showing the evolution of Mon script from Pyu/Pallava to Modern Mon]
၃. သဒ္ဒါ ကေုာံ အရေဝ်ဗေဒ (Grammar and Linguistics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာမန်တအ် ပလေဝ်လဝ်သဒ္ဒါမန် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳကဵု သၞောတ်ပါဠိ/သက္ကတ၊ ဖန်ဗဒှ်ကဵုဝေါဟာရပညာ (Technical terms) ဗွဲမစိစောန်။
သြဇာအာဲကၟာဲပညာမန် လတူဂကူတၞဟ် (Regional Influence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဗၟာ: အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ သၞောတ်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာဗၟာဂှ် ဒုင်သဇိုင်ကဵု အာဲကၟာဲပညာမန် (နူခေတ်ဗုကာံ) ရ။
- သေံ: သၞောတ်ဓမ္မသာတ် (Dharmasastra) ကေုာံ အက္ခရ်ခေါမ် (Khom/Mon-derived) ပ္ဍဲသေံသၟဝ်ကျာ (Lanna) ဝွံ နွံသြဇာမန်ဗွဲမလှဲလးရ။
ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Modern Preservation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်၊ အာဲကၟာဲပညာမန်ဝွံ ဒးဒုင်ဘဲ နကဵုပရေင်ဂလိုပ်သ္အးယေန်သၞာင် (Cultural assimilation)။ ဆဂး:
- တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်: တၠပညာဂၠးတိ (ဥပမာ - နူယူရောပ်) လ္ၚတ်ဒၟံင် အရေဝ်ဗေဒမန် နဒဒှ်အာဲကၟာဲပညာအာရှအဂၞဴ။
- ဗော်ဒုင်ကာလိက်ပတ်: ဂကောံမန်နာနာ ထိင်ဒဝ်ဒၟံင် လိက်သၠရိုတ် ကေုာံ ပွမဗ္တောန်လိက်မန် ဥတုကှ်ရ။