အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ
| ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Site) | |
|---|---|
[[File: |250px|center|]]မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ။ | |
| ဒၞာဲဒတန် | အလုံဂၠးတိ |
| ဂကောံအုပ်ဓုပ် | ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) |
| တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် | ယေန်သၞာင် (i)–(vi), သဘာဝ (vii)–(x) |
| သၞာံ စၟတ်သမ္တီ | ၁၉၇၂ (သၞောဝ်ကသုက် အာဲကၟာဲဂၠးတိ) |
| မုက်ကွန်ရက် | whc.unesco.org |
ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (အၚ်္ဂလိက်: World Heritage Site) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တၟအ်၊ ကၟာဍာ်၊ ကန္တာရ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ သ္ၚိ၊ ဒေသဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန်တြေံဂမၠိုင် မဒးဒုင်ရုဲစှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ မကော်ခဴစ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ရ။[၁] တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံအိုတ်သီုရ။[၂]
ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ဒတန်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူအဓိက ပိသာ်- ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural) ကေုာံ ပံင်စပ် (Mixed) ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် မဆေင်ကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage) ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် ဒဒှ်ရ ဒတန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး မဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ဍေံတအ်ဝွံ ဟွံဆေင်စပ် ကု ဍုင်မွဲဍုင်ဓဝ်သၟးရ၊ ဍေံဒှ် ဒြပ်ရတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။[၃] ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမမင်မွဲ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။
၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဟိုတ်တမ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ အခိင် ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန်ရ။[၄]
နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် "ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ" (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၇၂ ရ။
၃။ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် (Nomination Process)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်မွဲမွဲ မမိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ညးတအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဍေံတအ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- စရင်ဒတန် စမ်ၜတ် (Tentative List): ဍုင်မွဲ ဒးပၠောပ် စရင် ဒတန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ။
- စရင်ရုဲစှ် (Nomination File): ရုဲစှ်ကေတ် ဒတန်မွဲ နူစရင်စမ်ၜတ်တုဲ ပၠောပ်စရင် အလုံအစင် ကု ယူနေတ်သကဝ်။
- ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation): ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (ICOMOS) ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ (IUCN) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဒတန်ဂှ်ရ။
- ကောံဓရီု ကမ္မတဳ (Committee Decision): ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မၞုံကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ရ။[၅]
၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ်ဂမၠိုၚ် (Selection Criteria)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒတန်မွဲမွဲ ဂွံဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ် ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် အောန်အိုတ် မွဲသာ် နူကဵု ၁၀ သာ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
| ကဏ္ဍ | စၟတ် | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Summary) |
|---|---|---|
| ယေန်သၞာင် (Cultural) | i | ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမပြဲ။ |
| ii | ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇမၠိင်အခိင်။ | |
| iii | ဒှ် သက်သဳ တၟေင် သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မကၠေအ်ကၠက်အာယျ။ | |
| iv | ဒှ် သာဓက ခိုဟ်အိုတ် သွက် လဒက်ပတန်၊ အာခဳတက်ချာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲကွတ်ပညာ။ | |
| v | ဒှ် သာဓက ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အတိုင်အခိုက်တြေံ මကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။ | |
| vi | ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။ | |
| သဘာဝ (Natural) | vii | နွံကဵု အကာဲအရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန်ကာဲ။ |
| viii | ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ တိဗေဒ။ | |
| ix | ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ။ | |
| x | ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity)။ |
၅။ ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုၚ် (Categories of Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage): မပ္တံကဵု ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳတအ်ရ။ (ဥပမာ - ဗုကာံ၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော်)
- အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage): မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ် နူမၞိဟ်ရ။ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန်)
- အာဲကၟာဲ ပံင်စပ် (Mixed Heritage): ဒၞာဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ ကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ)
၆။ အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ယူနေတ်သကဝ် စွံလဝ် စရင် တၟေင်မွဲ မကော်ခဴစ "စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ" (List of World Heritage in Danger) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မလေပ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ လီုလာ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ကၠိခတောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ်တအ်ရ။[၇] ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် ပရေင်ရီုဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒတန်ဂှ်ရ။
၇။ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဖဵုသွဟ် (Impact and Benefits)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂှ်ရ-
- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism): လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် ကၠုင်စိုပ် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။
- ပရေင်မင်မွဲ (Protection): ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်တအ်ရ။
- ပရေင်သမ္တီ (Awareness): ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဇြဟတ်မာန် လ္တူ အာဲကၟာဲ ဂကူဇကုရ။[၈]
၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ-
- ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism): ဒတန်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) ဂှ် ကၟုဲဂၠိုင်လောန်တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်ဍုင်တအ်ရ။[၉]
- လညာတ် အဥရဝ်ပ မလွှမ်းမိုး (Eurocentrism): စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ ဒတန် နူအဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ် အောန်ဒၟံင်ရ။
၉။ အာဲကၟာဲ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ ကေုာံ ဒေသ (Notable Sites Globally and Locally)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လ္တူဂၠးတိဏအ် နွံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
- ဂၠးတိ: ပဳရမိတ် အဳဂျေပ် (Egypt)، တိုင်ကြုက်မဇၞော် (Great Wall of China)، တာတ်မဟာ (Taj Mahal, India)။
- ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ: ဒေသ ယေန်သၞာင် ဗုကာံ (Bagan)၊ ဍုင်တြေံပျူ ပိဍုင် (Pyu Ancient Cities - ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာ) တအ်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိရ။
- **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** ဗီုလဵု ယူနေတ်သကဝ် ရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ နကဵုဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Preservation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ပြသၞာ အဓိက သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် ဒှ် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ရ။ ဍာ်ၜဳ သၠုင်တိုန် ကေုာံ ဘဲသဘာဝတအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။[၁၀]
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာဏအ်ဂှ်၊ ကွတ်ပညာ တၟိ ညံင်ရဴ နဲကဲ တက်ဗီု 3D Scanning ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) တအ် စကာကၠုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗီုပြင် ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မာန်ရ။ နကဵု နဲကဲဏအ် ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာတအ် ဆက်တန်တဴအာ သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် မာန်ရ။[၁၁]
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ About World Heritage. UNESCO World Heritage Centre.
- ↑ Harrison, Rodney (2013). Heritage: Critical Approaches. Routledge. ISBN 978-0415591959။
- ↑ Cleere, Henry (1996). "The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention". Conservation and Management of Archaeological Sites 1 (4): 227-233.
- ↑ Batra, A. (2006). Tourism and World Heritage Sites. Tourism Authority of Thailand။
- ↑ The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. UNESCO.
- ↑ The Criteria for Selection. UNESCO World Heritage Centre.
- ↑ Leask, Anna (2006). Managing World Heritage Sites. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0750665469။
- ↑ Frey, Bruno S. (2009). "Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme". Oxford Review of Economic Policy 25 (2): 239-252.
- ↑ Di Giovine, Michael A. (2009). The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism. Lexington Books. ISBN 978-0739114346။
- ↑ Markham, Adam (2016). World Heritage and Tourism in a Changing Climate. UNEP/UNESCO. ISBN 978-92-807-3533-8။
- ↑ Digital Preservation of Heritage Sites. CyArk.
- About World Heritage. UNESCO World Heritage Centre.
- Harrison, Rodney (2013). Heritage: Critical Approaches. Routledge. ISBN 978-0415591959။
- Cleere, Henry (1996). "The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention". Conservation and Management of Archaeological Sites 1 (4): 227-233.
- Batra, A. (2006). Tourism and World Heritage Sites. Tourism Authority of Thailand။
- The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. UNESCO.
- The Criteria for Selection. UNESCO World Heritage Centre.
- Leask, Anna (2006). Managing World Heritage Sites. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0750665469။
- Frey, Bruno S. (2009). "Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme". Oxford Review of Economic Policy 25 (2): 239-252.
- Di Giovine, Michael A. (2009). The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism. Lexington Books. ISBN 978-0739114346။
- Markham, Adam (2016). World Heritage and Tourism in a Changing Climate. UNEP/UNESCO. ISBN 978-92-807-3533-8။
- Digital Preservation of Heritage Sites. CyArk.
<ref> tag with name "unesco_about" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "harrison" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "cleere" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "batra" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "nomination" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "criteria" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "leask" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "frey" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "digiovine" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "markham" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "cyark" defined in <references> is not used in prior text.