အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (အင်္ဂလိက်: Northern Ireland; ဘာသာအာဲရဳသ်: Tuaisceart Éireann; ဘာသာအာလ်သတာသကတ်: Norlin Airlann) ဂှ် ဒှ် ဍုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ / ရး) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ပ္ဍဲကဵု တကအ် အာဲယျာလာန် (Island of Ireland) တုဲ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် (Republic of Ireland) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၃% ရက္ခိုင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ယူကေ သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မြုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဗေလ်ဖာတ် (Belfast) ရ။ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ ကြဴနူကဵု ပရေင်ပါ်ကရေက် ဍုင်အာဲယျာလာန် (Partition of Ireland) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဝင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာ မဇြိုဟ်နက်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် အုပ်ဓုပ်ဒၟံင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Power-sharing) အကြာ ဂကောံနာနာရ။
| ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ | |
| ဍုင်ဇၞော် | ဗေလ်ဖာတ် (Belfast) |
|---|---|
| အရေဝ်ဘာသာ ရုင် | ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish)၊ အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots) |
| ဂကူ / စၟတ်သမ္တီ | ဗြိတိန်၊ အာဲရဳသ်၊ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ |
| သၟိင်တၠ (Monarch) | ချာလ် တတိယ (Charles III) |
| ဝန်ဇၞော် | မဳရှဲ အဝ်နဳလ် (Michelle O'Neill) |
| ဒု-ဝန်ဇၞော် | အေမ္မာ လိတ်တေလ်-ပေင်ဂေလဳ (Emma Little-Pengelly) |
| ပါလဳမာန် | အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly) |
| ဇမၞော်သမၠဲ | ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၅,၄၅၆ စတုရံတိုင်) |
| လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁) | ၁,၉၀၃,၁၀၀ [၁] |
| သြန်စကာ | ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP) |
.svg){kind=link}
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) ကေုာံ ဝင် မသၠုက်နှဴလောန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestants) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် "ဗြိတိန်" (British) တုဲ မိက်ဂွံ ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ရ (ညးတအ်ဂှ် Unionists ဂး)။ ညးလ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ကာတ္တလေတ် (Catholics) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် "အာဲရဳသ်" (Irish) တုဲ မိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် ရ (ညးတအ်ဂှ် Nationalists ဂး)။ ဟိုတ်နူ လညာတ် တၞဟ်ခြာဏအ်တုဲ၊ ဍုင်ဏအ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ်လဝ် ခေတ်ပရေင်ကလိုက်ကမဵု မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မကော်စ "The Troubles" လုကဴ ပွိုင် ၃၀ သၞာံ ပြင်ရ[၂]။
၂။ ဝင် (History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် စတမ် ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ကာလ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် "Government of Ireland Act 1920" ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် တကအ် အာဲယျာလာန် ၜါကရေက်ရ- အာဲယျာလာန်သၠုင်ကျာ (မကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး ဗွဲကြဴ) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (မဆက်တန်တဴ သၟဝ် ယူကေ)။
- The Troubles (၁၉၆၀ တအ် - ၁၉၉၈): ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လွပ်လွဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အကြာ ဂကောံ Unionists ကဵု Nationalists ရ။ ဒပ်ပၞာန် ယူကေ၊ ဂကောံသပုန် ဗီုကဵု IRA (Irish Republican Army) ကေုာံ ဂကောံသပုန် လပါ် Unionist တအ် ပွန်ပန် ရေင်သကအ်တုဲ မၞိဟ် ၃,၅၀၀ ပြင် ဒးချိုတ်အာရ။
- Good Friday Agreement (၁၉၉၈): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုဨပြဳ ဂှ် ညးတအ် ထပက်စၟတ်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် သိုက် သောကြာ (Good Friday Agreement) တုဲ ပရေင်ပွန်ပန်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ၊ ဒက်ပတန်ကၠုင် အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ်အဝဵု ရ[၃]။
၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံကဵု ဇမၞော်သမၠဲ ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ လဒေါဝ် ဍုင်ဂှ် နွံ ကၟာဍာ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မကော်စ ကၟာဍာ် နေတ် (Lough Neagh) မနွံ ဇမၞော် ၃၉၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ ဒၞာဲသဘာဝ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Giant's Causeway (ဂၠံင် ကလော်ဇၞော်) မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တၟအ်တိုင် (Basalt columns) ၜိုတ် ၄၀,၀၀၀ တိုင် မကတဵုဒှ်လဝ် ဟိုတ်နူ ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးကဝ် မွဲရ။ ဥတုဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Temperate maritime climate) တုဲ ၜိုတ်မံင် အလုံသၞာံ၊ ဗြဲဂူဂၠိုင်တုဲ မတ်ဗြဲ ဂၠိုင်ရ[၄]။
၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မကလိဂွံ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဇကုအလဵုဇကု (Devolution) ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ပါလဳမာန် ဒေသဂှ် ကော်စ အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly) မနွံ ပ္ဍဲ ရုင် စတဝ်မောန် (Stormont) ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် ရ။
- Power-sharing (သၞောတ် ပါ်ပရအ် အဝဵု): သၞောတ်အလဵုအသဳဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်ရ။ ညံင်ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂွံတန်တဴမာန်၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် လပါ် Unionist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ DUP) ကေုာံ ဗော် လပါ် Nationalist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ Sinn Féin) သ္ဒးအုပ်ဓုပ် ဍုင် ပံင်ကောံရေင်သကအ် ဍာံဍာံရ။ ယဝ်ရ ဗော်မွဲ ပါ်တိတ်အာမ္ဂး၊ အလဵုအသဳဂှ် လီုလာ်အာတုဲ ဒးကလေင်ရုဲမာဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လာန်ဒါန် ဒးကလေင်အုပ်ဓုပ် (Direct rule) ရ[၅]။
၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ ဗေလ်ဖာတ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် မဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ရုင်ကၠောန်က္ၜင် Harland and Wolff မဒှ် ဒၞာဲမကၠောန်လဝ် က္ၜင် တာဲတေန်နေတ် (RMS Titanic) ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ကၠောန် တောမ်ဇုက် ကေုာံ လိက်ချာ (Linen) တအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်လဝ်ရ။
| ကဏ္ဍ | ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက | ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ် |
|---|---|---|
| ကဏ္ဍ သေဝါ (Services) | ပရေင်သြန်၊ အိုင်ထဳ (IT)၊ ရုင်အလဵုအသဳ။ | ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၇၀% သြန်လုပ်ဍုင်။ |
| ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) | ကွတ်စက် အာကာသ (Aerospace) ဗီုကဵု Bombardier/Spirit AeroSystems၊ ကေုာံ စက်ယန်။ | သီုကၠောန်ပတိတ်ဒၟံင်ဖိုဟ် ဆဂး လၟိဟ် ကောန်ကမၠောန် အောန်စှ်ေ။ |
| ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture) | လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ မပတိတ် ကွာတ်၊ ကေုာံ တဵုလွဳ အာလူး။ | ဒေသမ္ၚးဍုင်တအ်ဂှ် တဵုလွဳ ဂၠိုင်လောန်ရ။ |
| ပရေင်ကဝါ် (Tourism) | ပြင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ၊ တိုက်ထ္ၜး Titanic Belfast၊ ကေုာံ ဒၞာဲရိုက်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင် Game of Thrones။ | ပရေင်ကဝါ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန် ကြဴနူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကတဵုဒှ်။ |
၆။ မၞိဟ် ကေုာံ မံင်စံင် (Demographics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် (Belfast) ဂှ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၄၀,၀၀၀ တုဲ ယဝ်ရ ပံင်သီု ကွာန်ပွဳပွူမ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၆၇၀,၀၀၀ ပြင်ရ။ ဒုတိယ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဒေရဳ (Derry / Londonderry) ရ။ အာယုက် မၞိဟ်လဒေါဝ် (Median age) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၃၉ သၞာံ တုဲ၊ ဒှ် ဒေသ မၞိဟ်သၟတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မွဲရ။ ပရေင်ပညာဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ခိုဟ်မံင်တုဲ Queen's University Belfast ကေုာံ Ulster University တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် မပြာကတ်ရ[၇]။
၇။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Religion and Identity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။
- ဘာသာ: အတိုင် စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၀၂၁ မ္ဂး၊ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင် ဍုင်၊ လၟိဟ် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ ကာတ္တလေတ် (Catholic - ၄၂.၃%) ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant - ၃၇.၃%) ရ။ မၞိဟ် မဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲလေဝ် နွံ ၁၇.၄% ရ။
- ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (National Identity): မၞိဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု ဗွဲမနာနာ-
* ဗြိတိန် (British): ၃၁.၈% * အာဲရဳသ် (Irish): ၂၉.၁% * အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Irish): ၁၉.၈% (မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ၜါလပါ်လေဝ် နွံရ)[၈]။
၈။ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် (Languages)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အခိုက်အရေဝ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ YouTube
အရေဝ်ဘာသာ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာအင်္ဂလိက် ရ။ ဆဂး ရမ္သာင်ဟီု (Accent) ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် သကတ်-အာဲရဳသ် (Hiberno-English) တုဲ တၞဟ်ခြာ နူ အင်္ဂလာန် ရ။ ပါဲနူဂှ် အရေဝ်ဘာသာ ရေက်သလိုင် (Minority languages) ၜါ နွံရ-
- ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish / Gaeilge): အရေဝ်ဘာသာ သေလ်တေတ် တြေံ မွဲ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံ Nationalist တအ် စွံအာရီု ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် တုဲ နွံ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၂% ညာတ် ကေုာံ ဟီု ဂွံ ညိညရ။
- အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots / Ullans): အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ကု သကတ်လာန်၊ မဟီုစ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မၞိဟ် ပရဝ်တေတ်သတာန် တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ[၉]။
၉။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု လောက ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- လိက်ပတ်: အစာကဗျ Seamus Heaney ဂှ် ကလိဂွံလဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ အစာချူလိက် C. S. Lewis (ညးမချူ ဒဏ္ဍာရဳ Narnia) ဂှ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဗေလ်ဖာတ် ရ။
- ဒွက် ကေုာံ ဂဳတ: သၟာဒွက် ဒယှ် ဗီုကဵု Van Morrison ကေုာံ ဂကောံဒွက် Snow Patrol တအ်ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။
- ရုပ်ဒမျိုင် (Film & TV): ပ္ဍဲ သၞာံလက္ကရဴဏအ်၊ ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲ ရိုက်ရုပ်ဒမျိုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ဇာတ်လမ်းဒယှ် Game of Thrones ဂှ် ရိုက်လဝ် ပ္ဍဲ သတူဒဳယဝ် ဗေလ်ဖာတ် ကေုာံ ဒၞာဲသဘာဝ နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ[၁၀]။
၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် တၟေင်လောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ရ။
- ဝေင်ပြိုင် မပါ်လဝ် ဍုင်: ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Association football) ကေုာံ သဘင်ပြိုင်ပကာန် ဓနသဟာယ (Commonwealth Games) မ္ဂး အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဒက်လဝ် ဂကောံ ကောန်ဂကူ ညးကဵုညး ရ။
- ဝေင်ပြိုင် မပံင်လဝ် အလုံတကအ် (All-Ireland): ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ရက်ဗဳ (Rugby Union)၊ ဟံက်ကဳ (Hockey) ကေုာံ ကစားနည်း ဂေးလစ် (Gaelic games ဗီုကဵု Gaelic football ကဵု Hurling) မ္ဂး ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် တုဲ ပြိုင်ပကာန် နဒဒှ် မွဲဂကောံ ဓဝ် အလုံ တကအ် အာဲယျာလာန် (Ireland team) ရ။ ကွးဝေင် ဂေါက် (Golf) ဒယှ် ဗီုကဵု Rory McIlroy လေဝ် ဒှ် ကောန်ဍုင်ဏအ် ကီုရ[၁၁]။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Census 2021 main statistics for Northern Ireland. Northern Ireland Statistics and Research Agency.
- ↑ McKittrick, D. (2001). Making Sense of the Troubles. Penguin Books. ISBN 978-0141003054။
- ↑ Coogan, T. P. (2002). The Troubles: Ireland's Ordeal 1966-1996 and the Search for Peace. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0312294182။
- ↑ Giant's Causeway. UNESCO World Heritage Centre.
- ↑ Northern Ireland Assembly - How it works. Northern Ireland Assembly.[permanent dead link]
- ↑ Economic Overview of Northern Ireland. Department for the Economy NI.
- ↑ Demographics of Northern Ireland. NISRA.
- ↑ "Northern Ireland census: Catholics outnumber Protestants for first time"၊ 2022-09-22။[permanent dead link]
- ↑ Languages in Northern Ireland. NI Direct.[permanent dead link]
- ↑ Game of Thrones Filming Locations. Discover Northern Ireland.[permanent dead link]
- ↑ "Sport and Identity in Northern Ireland"။