အိက်လွဟ်
| အိက်လွဟ် | |
|---|---|
| Armed Opportunists / Conflict Entrepreneurs / Warlordism | |
| ပရူပရာ သဇိုင် | |
| သဘဴဓရ် အဓိက | ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပဋိပက္ခ (War Economy) ပွမဂၠာဲဖိုလ် နကဵု လွဟ် (Armed Opportunism) သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် မလီုလာ် (State Failure) |
| ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင် | သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) |
| ဘာသာ မဆက်စပ် | ပရေင်လ္ၚတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Peace and Conflict Studies) ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) |
အိက်လွဟ် (အၚ်္ဂလိက်: Armed Opportunists, Warlords, ဟွံသေင်မ္ဂး Conflict Entrepreneurs) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မရပ်လွဟ်တုဲ ဟွံမွဲ ကု တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်ဓါတ် မင်မဲ ဂကူ ဇကု ရ။
ဍေံတအ် သုင်စောဲ လွဟ်၊ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်ဖေက်လကိုတ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဖိုလ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇကု ကေုာံ ဂကောံ ဇကု သၟး ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲဍုင် မဂၠိင်သ္ၚောဲ (ဥပမာ - ဍုင်ဗၟာ) ဂှ်၊ ပရေင်က္တဵုဒှ် "အိက်လွဟ်" ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဇၞော်အိုတ် မွဲ ရ။
၁။ လက်သဏ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မဒှ် အိက်လွဟ် တအ်ဝွံ ဍေံ နွံကဵု လက်သဏ် အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
- ဟွံဒှ် သၟာပၠန်ဂတး ဇေတ်တ် (Lack of Revolutionary Ideology): ဍေံတအ် ဟွံမွဲ ကု ဝါဒ၊ လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ရ။
- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နကဵု လွဟ် (Armed Economic Enterprise): တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဍေံတအ်ဂှ် ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန် ရ။ ဍေံတအ် ကၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နကဵု ပွမကံက်အခေါန် အနိုင်အထက်၊ ပရေင်ဗၞိက် ဂြိုပ်၊ ကမၠောန် ဂဥုဲၜူမာဲ၊ ကာသဳနဝ်၊ ကေုာံ ပွမပလီုပလာ် သယံဇာတ သဘာဝ တအ် ရ။
- ဟွံမွဲ ကု စိုတ်ဓါတ် ဆာန်ဂကူ (Absence of Ethnic/National Devotion): ၜိုန်ရ ဍေံတအ် သုင်စောဲ ယၟု "ဂကူ" သွက်ဂွံ လဒက်ပ္တန် ဂကောံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အခိင် ကမၠောန်မ္ဂး ဍေံတအ် ဟွံစွံအဓိက လတူ ပရေင်ဒဒိုက် ကောန်ဂကူ ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ဍေံတအ် ကလေင် ဍဵုဍိုက်၊ ရပ်စုတ်ထံင်၊ ကေုာံ ဂစိုတ် ကောန်ဂကူ ဇကု ကဵု ဇကု ပၠန် ရ။
၂။ တမ်ရိုဟ် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Root Causes of Emergence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင် နူကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ အိက်လွဟ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပွဳပွူ အကာဲအရာ ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
- ပရေင်ပဋိပက္ခ မဂၠိင်သ္ၚောဲ (Protracted Conflicts): ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မၞုံကဵု ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် မလအ်လဂှ်၊ သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ (Rule of law) လီုလာ်အာ တုဲ ဍေံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါင် သွက် မၞိဟ်ယုတ်မာ တအ် ဂွံ ရပ်လွဟ် တုဲ ပိုင်ပြဳ အဝဵု ရ။
- ပွမပါ်တိတ် နူ ဂကောံ ပၠန်ဂတး (Splintering): လဆောဝ်မ္ဂး၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍေံတအ် ဟွံဒးစိုတ် သၞောတ်ဝ် စည်းကမ်း ဂကောံ ပၠန်ဂတး မိ (Mother organization) တုဲ ဍေံတအ် ပါ်တိတ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံတၟိ သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ဒေသ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇကု ကဵု ဇကု ရ။
- ပရေင်ထံက်ပင် နူ အလဵုအသဳ/ဒပ်ပၞာန် (State-sponsored Militias): ပ္ဍဲ လညာတ် ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး၊ ဒပ်ပၞာန် အလဵုအသဳ တအ် လေပ် ဒက်ပ္တန် ဟွံသေင်မ္ဂး ထံက်ပင်လဝ် ဂကောံ ပြည်သူ့စစ် (PMF) ကေုာံ BGF (Border Guard Forces) တအ် ရ။ ဂကောံတအ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ကလိဂွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံလုပ်သၞောဝ် ဗွဲမသၠးပွ အဃော မစဵုဒၞာကဵု ဒပ်ပၞာန် အလဵုအသဳ ရ။
၃။ ဖဵုလပါ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociological Impacts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကောံ အိက်လွဟ် တအ်ဝွံ ဍေံ ပလီုပလာ် ဌာန်ကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ -
- ပလီုပလာ် ဓဝ်ပတှ်ေ ညးဍုင်ကွာန်: ဟိုတ်နူ ဂကောံဏအ် သုင်စောဲ ယၟု ပၠန်ဂတး တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ယုတ်မာ မ္ဂး၊ ဍေံ ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ကၠေအ် ဓဝ်ပတှ်ေ လတူ "ပရေင်ပၠန်ဂတး ဇေတ်တ်" တုဲ ဍေံတအ် ဒှ်အာ လညာတ် ထေင်ဗၠေတ် လတူ သၟာပၠန်ဂတး သီုဖအိုတ် ရ။
- ပွမဆက်ထိင်လဝ် ပၞာန် (Perpetuation of War): သွက် အိက်လွဟ် တအ် မ္ဂး၊ "ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်" (Peace) ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မပလီုပလာ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍေံတအ် ရ။ ယဝ်ရ ဥပဒေ နွံကၠုင်မ္ဂး ဍေံတအ် သွံရာန် ဂဥုဲၜူမာဲ ကေုာံ ကံက်အခေါန် ဟွံဂွံ တုဲ၊ ဍေံတအ် တွဵု ဖန်ဗဒှ် ညံင် ပဋိပက္ခ ဂွံ ဆက် က္တဵုဒှ် မံင် လိုန်န် ရ။
အုပ်နိဂီု (Conclusion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ "အိက်လွဟ်" ဝွံ ဍေံ ဒှ် ရောဂါ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မက္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်လီုလာ် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် (State collapse) ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Moral decay) ရ။ သွက်ဂွံ ဖအိုတ်ကၠေအ် ပြသၞာ ဏအ်ဂှ်၊ ဍေံ နွံပၟိက် ကု လဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် တန်တဴအလဵုအလဵု မခိုင်ကၠိုက်၊ သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မတုပ်သၟဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မလုပ်သၞောဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပဋိပက္ခ (War Economy)
- သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)
- ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies)
- ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Keen, D. (1998). The Economic Functions of Violence in Civil Wars. Oxford University Press.
- Reno, W. (1999). Warlord Politics and African States. Lynne Rienner Publishers.
- Meehan, P. (2011). Drugs, Insurgency and State-building in Burma: Why the Drugs Trade is Central to Burma’s Changing Political Order. Journal of Southeast Asian Studies.