အိတ်ချ်အာင်ဝဳ
| အိတ်ချ်အာင်ဝဳ (HIV) | |
|---|---|
| ဒၞာဲမလွဳ | ဂြိုဟ်ဗေဒ / ပညာဂဥုဲ |
| လက်သန်ယဲ | ဖျေဟ်၊ ဍောတ်၊ ကတဵုယဲနာနာ (ပ္ဍဲကဆံင် AIDS) |
| လလအ် | လအ်လကာ (Chronic) |
| နဲစဵုဒၞာ | PrEP၊ ကာန်ဒေါမ်၊ သ္အးဇ္ၚးဂဥုဲထပက် |
အိတ်ချ်အာင်ဝဳ (အင်္ဂလိက်: Human Immunodeficiency Virus; HIV) ဝွံ ဒှ်ဂကူဝါဒ်ရပ် (Lentivirus) မဗတိုက်ပလီုက္ဍိုပ်သကိုပ် သၞောတ်စဵုဒၞာခန္ဓာကာယ မတွံဂး CD4+ T cells ရ။ ယဝ်ရဟွံလွဳနကဵုဂဥုဲမ္ဂး ဝါဒ်ရပ်ဏအ် ပလီုဖအိုတ်ထောအ် သၞောတ်စဵုဒၞာတုဲ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ယဲအေဒ် (AIDS) မဒှ်အကာဲအရာ ခန္ဓာကာယ ဟွံမွဲကဵုအစောံဒုင်ဗတိုက် ယဲတၞဟ်တၞဟ်ရ။
ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ နဲကဲကၠောအ် (Biology & Transmission)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုမတ်တၠပညာဂြိုဟ်ဗေဒ (Virology) မ္ဂး HIV ဝွံ နွံကဵုလဒက်ပတန် RNA ရ။
၁. နဲကဲကၠောအ် (Transmission Routes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]HIV ကၠောအ်အာမာန် နကဵုဍာ်ကတဵုဒှ် နူခန္ဓာကာယ (Bodily fluids) ညံင်ရဴ:
- ဆီ (Blood): ပွမစကာဂဥုဲထပက်မွဲစွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမနှဴဆီ။
- ဍာ်မေထုန် (Sexual fluids): ပွမဆက်ဆောံလိင် နကဵုသက္ကုစဵုဒၞာ။
- တှ်မိ (Breast milk): နူမိ စိုပ်ကောန် (Vertical transmission)။
တင်သမ္တီ: HIV ဟွံကၠောအ် နကဵုပွမဟီုအရေဝ်၊ ပွမစစၞမွဲစွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဇွိတ်သဝ်ရ။
၂. ဗြိုဟ်မဗတိုက် (Pathogenesis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝါဒ်ရပ် HIV လုပ်အာပ္ဍဲဆီတုဲ ပံင်ဗစပ်အာကဵု သမၞိင်ဆီဗု (CD4 cells)။ ဍေံစကာ DNA မၞိဟ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဝါဒ်ရပ်တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု:
- Acute Infection: အခိင်စကၠောအ် (နွံကဵုလက်သဏ္ဍာန်ဖျေဟ်ညိည)။
- Clinical Latency: အခိင်ဝါဒ်ရပ်မံင်သ္ၚိတ်ဇြ (ဆဂး ဍေံပလီုဒၟံင် သၞောတ်စဵုဒၞာလၟိုန်)။
- AIDS: ကဆံင်စိုပ်ကၞောတ် (CD4 count ယအ်စှ်ေနူ ၂၀၀)။
ပရေင်ကာကွယ် ကေုာံ ပရေင်လွဳ (Prevention & Treatment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်၊ HIV ဝွံ ဟွံဒှ်ယဲမဖျေံအမိင်ဂစိုတ် (Death sentence) ထောအ်ယျ။
- ဂဥုဲ ART (Antiretroviral Therapy): ဂဥုဲဏအ် ထိင်ဒဝ်လဝ် ညံင်ဝါဒ်ရပ် ဟွံဂွံပွားတိုန်။ ယဝ်ရစကာဂဥုဲလၟိုန်မ္ဂး လၟိဟ်ဝါဒ်ရပ် ပ္ဍဲဆီဂှ် ယအ်စှ်ေအာ စိုပ်ကဆံင် U=U (Undetectable = Untransmittable) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညာတ်ဟွံကေတ်မ္ဂး ကၠောအ်ဟွံဂွံ" ရ။
- PrEP & PEP: ဂဥုဲစဵုဒၞာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကြဴနူမစုက်လုက်ကဵု ဘဲအန္တရာယ်ယဲရ။
ပညာစိုတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Psychosocial Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုမတ်တၠပညာ ပညာစိုတ် မ္ဂး ညးမနွံကဵု HIV ဒးဒုင်ဘဲ ပွမစောဒနာ (Stigma) နူဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ဖေက်ဂၟံင်ရ။ ပရေင်ပညာ (Awareness) ဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံပလီုထောအ် လညာတ်ဗၠေတ်ဗၠေတ်တအ်ရ။