အေန်သူလိန်

အေန်သူလိန် (အၚ်္ဂလိက်: Insulin) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဟဝ်မုန် အဓိက မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရဝ်တေန် တုဲ ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် နူကဵု သဲလ် ဗဳတာ (Beta cells) မနွံ ပ္ဍဲ တကအ် လာန်ဂါဟာန် (Islets of Langerhans) ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂဇတ် ဂြိုဟ်မတာ (Pancreas) သတ္တဝါ ဇုတ်စး ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

တာလျိုင် အဓိက အေန်သူလိန် ဝွံ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဓါတ် ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ် (သဂြာ)၊ ကၠေင် ကေုာံ ပရဝ်တေန် ရ။ ကာလ ပိုဲ စ စၞ တုဲ ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ အေန်သူလိန် ဏအ် ရ ဗလး တိတ် ကၠုင် တုဲ ပံက် ကဵု တြင် သဲလ် တအ် ညံင် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် သဂြာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပကောံ စွံ လဝ် ရ။

ယဝ်ရ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ပတိတ် အေန်သူလိန် ဟွံရုံဂပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သဲလ် တအ် ဟွံဒုင် ကေတ် သြဇာ အေန်သူလိန် မ္ဂး၊ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ ဂှ် ဍေံ သၠုင် လောန်ကာဲ အာ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် အာ ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes mellitus) မဒှ် ယဲ အန္တရာဲ ဇၞော် မွဲ ရ။

၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် ပွမဂၠာဲဆဵု (Etymology and Discovery)

တမ်ရိုဟ်: ဝေါဟာရ "Insulin" ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) insula မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "တကအ်" (Island) ရ။ ဟိုတ် ဍေံ ဂှ် ဓါတ် ဏအ် ဍေံ ပတိတ် နူကဵု သဲလ် မကောံ ဒၟံင် ညံင်ရဴ တကအ် မၞုံ ယၟု တကအ် လာန်ဂါဟာန် (Islets of Langerhans) ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်မတာ ရ။
ပွမဂၠာဲဆဵု: အေန်သူလိန် ဂှ် ဓမံက် ထ္ၜး ကေုာံ ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ နကဵု တၠပညာ သဝ်ဝန် ကနေဒါ ဖရေတ်ဒရေတ် ဗာန်တေန် (Frederick Banting) ကေုာံ ကွးဘာ သဝ်ဝန် ချာရ် ဗေတ် (Charles Best) မွဲစွံ ကု J.J.R. Macleod ကေုာံ J.B. Collip ရ။ သွက် ပွမဂၠာဲ ဆဵု ဏအ် Banting ကဵု Macleod တအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃ ရ။
လဒက်ပ္တန်: ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ် တၠပညာ ဗြိတိန် ဖရေတ်ဒရေတ် သာန်ဂါ (Frederick Sanger) ဂၠာဲ ဆဵု လၟေင် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် အေန်သူလိန် ဍိုက်က်ပေင်င် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ (ဍေံ ဒှ် ပရဝ်တေန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဒး ဒုင် ဗှ် လၟေင် Sequence ရ)။

၂။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical Structure)

အေန်သူလိန် ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရဝ်တေန် သောဲသောဲ မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် သီုဖအိုတ် ၅၁ မ ရ။ လဒက်ပ္တန် ဍေံ ဂှ် ပါ် လဝ် ဇုက် ၜါ-

ဇုက် A (A chain): နွံ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၂၁ မ။
ဇုက် B (B chain): နွံ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၃၀ မ။

ဇုက် သီု ၜါ ဏအ် ဂှ် ဆက် လဝ် ညးသကအ် ခိုင်င် နကဵု ဒစး ဓါတ် မကော်စ ဒိုင်သာလ်ဖိုက် ဗောန် (Disulfide bonds) ၜါ ဒၞာဲ ရ။

၃။ တာလျိုင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Biological Functions)

တာလျိုင် အဓိက အေန်သူလိန် ဂှ် ဒှ် ပွမထိင် ဓါတ် သဂြာ (Glucose) လတူ သဲလ် ၃ ဂကူ အဓိက: သဲလ် ဖျုန်၊ သဲလ် ဂြိုဟ်ကတေင်၊ ကေုာံ သဲလ် ကၠေင် ရ-

ပွမဖျေဟ် ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ: ကာလ ပိုဲ စ စၞ (ဗွဲတၟေင် ပုင်၊ သဂြာ) မ္ဂး ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် တိုန် ရ။ ဂြိုဟ်မတာ တီ အကာဲအရာ ဏအ် တုဲ ဗလး တိတ် အေန်သူလိန် ရ။ အေန်သူလိန် အာ ဗာန် ဍိုက် လတူ ရဳသေပ်တာ (Receptors) လပါ် မ္ၚး သဲလ် ဖျုန် ကေုာံ သဲလ် ကၠေင် တုဲ၊ ဍေံ ပံက် ကဵု တြင် ညံင် သဲလ် တအ် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် သဂြာ နူ ဆီ ညံင် ဂွံ စှ်ေ အာ လၟေင် ဓမ္မတာ ရ။
ပရေင် ပကောံ သဂြာ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်: ယဝ်ရ သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ နွံ ဂၠိုင် လောန် မ္ဂး၊ အေန်သူလိန် ကဵု အမိင် ကု ဂြိုဟ်ကတေင် (Liver) ညံင် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် သဂြာ တုဲ ကၠောန် ပကောံ စွံ လဝ် နဒဒှ် ဂလိုင်ကိုဂျေန် (Glycogen) သွက်ဂွံ စကာ အခိင် ပိုဲ ကၠောဝ် ဗုင် ရ။
ပရေင် ဖန်ဗဒှ် ကၠေင် ကေုာံ ပရဝ်တေန်: အေန်သူလိန် သီု ကဵု အမိင် ညံင် သဲလ် ကၠေင် (Adipose tissues) တအ် ဂွံ ကၠောန် ပကောံ ဓါတ် ကၠေင်၊ ကေုာံ ဖအောဝ် ညံင် သဲလ် ဖျုန် တအ် ဂွံ ကၠောန် ပရဝ်တေန် တၟိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။

(ဟိုတ်ဂှ်ရ အေန်သူလိန် ဂှ် ညးကော်စ ဟဝ်မုန် ပွမဒက်ပ္တန် / Anabolic hormone မွဲ ရ)*။

၄။ ယဲ ဆီဍာတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diabetes Mellitus)

ယဝ်ရ အေန်သူလိန် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန် အာ မ္ဂး၊ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ ဍေံ သၠုင် တိုန် (Hyperglycemia) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ယဲ ဆီဍာတ် ရ။ ယဲ ဏအ် နွံ ၂ ဂကူ အဓိက-

ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၁ (Type 1 Diabetes): ဍေံ ဒှ် ယဲ စဵုဒၞာ ဗတိုက် ဇကု (Autoimmune disease) မွဲ ရ။ သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ (Immune system) အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဂှ် ဍေံ အာ ထေင် ဗၠေတ် တုဲ ဍေံ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် သဲလ် ဗဳတာ (Beta cells) ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်မတာ သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးယဲ ဂကူ ဏအ် ပတိတ် အေန်သူလိန် ဟွံမာန် သ္အးသ္အး တုဲ ဒး ထပ် ဂဥုဲ အေန်သူလိန် အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။
ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၂ (Type 2 Diabetes): ဍေံ ဒှ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ် ဇြိုင် လောန်ကာဲ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ယဲ ဏအ် ဂှ် ဂြိုဟ်မတာ ပတိတ် အေန်သူလိန် မာန် ဒၟံင် ဏီ၊ ဆဂး သဲလ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဒုင် ကေတ် သြဇာ အေန်သူလိန် (Insulin resistance) ရ။ ကာလ လအ် အာ မ္ဂး သဲလ် ဗဳတာ တအ် လေဝ် ဍောင်ၜိုတ် တုဲ ပတိတ် အေန်သူလိန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

၅။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ပညာဂဥုဲ (Medical Uses and Production)

သွက် မၞိဟ် မၞုံ ကု ယဲ ဆီဍာတ် တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ဓါတ် အေန်သူလိန် လပါ် မ္ၚး သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် လမျီု မာန် ရ။

ပွမထပ် နကဵု တၞိင် (Injections): အေန်သူလိန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရဝ်တေန် တုဲ ယဝ်ရ သုင် ဍေံ နကဵု မ မ္ဂး ဍာ်ပါင် ကဵု ထိုင်ဗုင် ဟေက် ပလီု ထောအ် ဍေံ အိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒး ထပ် စုတ် နကဵု တၞိင် သၟဝ် စၞာံ ဟေင် ရ။
စက် ပန့် အေန်သူလိန် (Insulin Pumps): သွက် မၞိဟ် ယဲ ဂကူ ၁ တအ် မ္ဂး နွံ ကု စက် ဍောတ်တ် မွဲ မထပ် ဓါတ် ဏအ် ကဵု လၟိုန် အခိင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။
ပွမကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ရုင်စက်: ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ် သဝ်ဝန် တအ် ကေတ် အေန်သူလိန် နူကဵု ဂြိုဟ်မတာ ကၠိက် ကဵု ဂၠဴ သွက်ဂွံ လွဳ မၞိဟ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ် တၠပညာ တအ် စကာ နဲပညာ ဓါတ်ဗဳဇ (Recombinant DNA technology) တုဲ ညးတအ် ဗ္တောန် ကဵု စၟ ဗက်တဳရဳယျာ (E. coli) ညံင် ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် အေန်သူလိန် မၞိဟ် ဍာံဍာံ (Human insulin) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂွံ အံင်ဇၞး အာ တုဲ၊ စကာ ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes mellitus)
ဂၠူကာဂေါန် (Glucagon) - ဟဝ်မုန် ဒစး ဓါတ် ကု အေန်သူလိန် (မသၠုင် သဂြာ)
ဂြိုဟ်မတာ (Pancreas)
ပရဝ်တေန် (Protein)
သဂြာ (Glucose)
ဟဝ်မုန် (Hormone)

နိဿဲ

(2020) Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. ISBN 978-0323597128။
Bliss, Michael (2013). The Discovery of Insulin. University of Chicago Press. ISBN 978-0226075631.
Banting, F. G., Best, C. H., Collip, J. B., Campbell, W. R., & Fletcher, A. A. (1922). "Pancreatic extracts in the treatment of diabetes mellitus". Canadian Medical Association Journal, 12(3), 141-146.