အေဿဝါတဳနဳ

ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အေဿဝါတဳနဳ Umbuso weSwatini
အလာံ တဆိပ်
ဍုင်ဇၞော်	အာမ်ဗာဗာနေ (Mbabane - အုပ်ဓလီု) လဝ်ဗာမ်ဗာ (Lobamba - သၞောဝ်ဥပဒေ) 26°30′S 31°30′E
ဇၞော်အိုတ်ဍုင်	မာန်ဇြဳနဳ (Manzini)
အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင်	အင်္ဂလိက် (English)၊ သွာတဳ (Swati)
အလဵုအသဳ	သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်
• ဨကရာဇ်	အာမ်သဝါတဳ တတိယ (Mswati III)
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော်	ရပ်သေလ် ဒလာမဳနဳ (Russell Dlamini)
မပိုင်ပြဳလဝ်
• သီုဖအိုတ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
• တၟော်	၁.၂ မဳလဳယာန် (၁၂ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄)
လှုဲ	လဳလာန်ဂေနဳ အေဿဝါတဳနဳ (Swazi lilangeni, SZL)
ဇြောမ်အခိင်	SAST (UTC+2)

အေဿဝါတဳနဳ (အၚ်္ဂလိက်: Eswatini) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အေဿဝါတဳနဳ (Kingdom of Eswatini) တုဲ ယၟုတြေံ ညးမကော်ခဴစ သဝါဇြဳလာန် (Swaziland) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် ဍောတ်သွတ် မဟွံမွဲကဵုသြင်ၜဳ (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက သၠုင်ကျာ ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် မဝ်ဇြာမ်ဗိက် ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက်၊ ကေုာံ ဍုင်အာဖရိက သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ပလိုတ် ကေုာံ သၠုင်ကျာရ။ ဍုင်အေဿဝါတဳနဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မကျန်ဒၟံင် နကဵု သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် (Absolute monarchy) လက္ကရဴအိုတ် မွဲပ္ဍဲတိုက်အာဖရိကရ။

ဝင်

ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ဒှ်ဒတန် ကောန်ဂကူ ခဝ်သေန် (Khoisan) တအ် မတန်တဴလဝ်တုဲ၊ လက္ကရဴဏအ် ဂကူ ဘာန်တူ (Bantu) တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လဒေါဝ်ဂှ် သၟိင်ဨကရာဇ် အာမ်သဝါတဳ ဒုတိယ (King Mswati II) က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ သီကေတ် တိဍာ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်ဨကရာဇ် သဝါဇြဳ (Swazi Nation) ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဗဝ်အာ ဒုတိယ (Second Boer War) တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၃ ဂှ် ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု ဗြိတိန် ရ။

ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၆ သေပ်တေမ်ဗာ သၞာံ ၁၉၆၈ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ကလိဂွံ သၠးပွး နူအုပ်ဓလီု ဗြိတိန် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ပ္ဍဲအခိင် သဘင်ရတုထဝ် ကလိဂွံ သၠးပွး ၅၀ သၞာံဂှ်၊ သၟိင်ဨကရာဇ် အာမ်သဝါတဳ တတိယ (King Mswati III) လလောင်တြး ပြံင်လှာဲထောံ ယၟုဍုင် နူ "သဝါဇြဳလာန်" (Swaziland) ဇရေင် "အေဿဝါတဳနဳ" (Eswatini - မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ဂကူသဝါဇြဳ") သွက်ဂွံ ပါဲထောံ ယၟုအာဲကၟာဲ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳရ။

ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ

အေဿဝါတဳနဳ ဝွံ ၜိုန်ရ ဇမၞော်သမၠဲဍုင် ဍောတ်သွတ်ကီုလေဝ် နွံကဵု ပွဳပွူသဘာဝ နာနာသာ်ရ။

• ဒဵု လေဗဝ်မ်ဗဝ် (Lebombo Mountains): နွံလပါ်ဗၟံက် ဍုင် မဆက်စပ် ကု မဝ်ဇြာမ်ဗိက်။
• တိဗလးသၠုင် (Highveld): နွံလပါ်ပလိုတ် မနွံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်ဂံက် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆုဂမၠိုင်။
• ဂြိုပ် မင်မွဲတိရစ္ဆာန် (Hlane Royal National Park): ဒှ်ဂြိုပ် မင်မွဲတိရစ္ဆာန် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု စိင်၊ ဇာဒိသိုင် ကေုာံ ပြေင်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်ရ။

ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်

အေဿဝါတဳနဳ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ကောန်ဂကူ မွဲဂကူဓဝ် ဂၠိုင်အိုတ် (Homogeneous) တုဲ၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဂကူ သဝါဇြဳ (Swazi) ရ။ အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ သွာတဳ (SiSwati) ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင်ရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၉၀%) လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် ကေုာံ ဘာသာအခိုက်ကၞာ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ပံင်နှဴဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။

ဍုင်ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု သဘင်အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂမၠိုင် ဗွဲတၟေင် သဘင်လှေ် အုမ်လာန်ဂါ (Umhlanga / Reed Dance) မဒှ် သဘင် ကောန်ဝုတ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဂၠာဲမိဂၞန်ရ။ အရာမဒှ် အခက်အခုဲ ဇၞော်အိုတ် သွက်ဍုင်ဝွံဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ယဲ အေတ်အာဲဗဳ/အေဒ် (HIV/AIDS) နွံဂၠိုင်လောန်တုဲ မဒှ် ကဆံင်သၠုင်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။

ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ

ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲအေဿဝါတဳနဳဝွံ အလဵုအသဳ ဖန်ဇန်ကဵုလဝ် ပရေင်ပညာသဇိုင်တုဲ၊ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက်ဂှ် နွံၜိုတ် ၈၈% ရ။ တက္ကသိုလ် အေဿဝါတဳနဳ (University of Eswatini) ဂှ် ဒှ်တက္ကသိုလ် အဓိက သွက်ဍုင်ရ။

သံယဇာတ: အေဿဝါတဳနဳ ဝွံ နွံကဵု သံယဇာတ သတ္တု အောန်စှ်ေအာရ။ သံယဇာတ အဓိကဂှ် ဒှ် ချးတၟအ် (Coal)၊ တၟအ် (Quarry stone)၊ ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု သဘာဝ ရ။ ကိုပ်ကၠာတေံ ခါဲပတိတ်လဝ် ပသဲ ကေုာံ ဗိုတ် ညိနာင်ကီုလေဝ် လၟုဟ်မ္ဂး အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမလောန်ရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ်

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အေဿဝါတဳနဳ ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဍုင် အာဖရိက သၠုင်ကျာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ၚုဟ်မး သြန်လဳလာန်ဂေနဳ (Lilangeni) ဂှ်လေဝ် ဒက်မိတ်လဝ် တွဵု ကု သြန်ရာန် (Rand) အာဖရိက သၠုင်ကျာ ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ကမၠောန်စက် အဓိကရ။ သဂြာ (Sugar cane) ဂှ် ဒှ်ကပေါတ် အဓိက သွက်ဂွံ သွံပ္တိတ် ဍုင်သအာင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဍာ်ယာမ (Soft drink concentrates)၊ ပရေင်တဵုလွဳ ဂြိုပ်ဆု (Forestry) ကေုာံ တောမ်ဝါတ် (Textiles) တအ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဍုင်ဝွံကီုရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ဍုင်သြန်လုပ် အလဒေါဝ်-သၟဝ် (Lower-middle-income) ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ လၟိဟ်မၞိဟ် ဟွံမွဲကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဆက်နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဖိုဟ်ရ။