အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ

အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် (အၚ်္ဂလိက်: Ethology) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဇဳဝဗေဒ (Biology) ကေုာံ သတ္တဗေဒ (Zoology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ စရိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် တိရစ္ဆာန် တအ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ဇေတ်တ် ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု စရိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ (Evolutionary adaptation) တုဲ၊ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပညာ စိုတ်ပညာ ၜတ်ကၞာတ် (Comparative psychology) မလ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory) ရ။

အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မနက်သြိုဟ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ပရူ ဗီုလဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂၠာဲ စၞစ၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ရုဲစှ် သကအ် သွက်ဂွံ ဆက်မိတ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကဵု သတိ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် မင်မဲ ကောန်ၚာ် ဍေဟ်တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Konrad Lorenz and geese.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၠပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ကောန်ရတ် လဝ်ရေန် (Konrad Lorenz) မစမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဒၟံင် သဘာဝ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Imprinting) ကု ကောန်ၜိုတ် ဂမၠိုင်။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ" (Ethology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ "ethos" ($\tilde{\eta}\theta o\varsigma$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အခိုက်အလိုက်" ဟွံသေင်မ္ဂး "စရိုတ်" ကေုာံ "logia" ($\lambda o\gamma i\alpha$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပညာ လ္ၚတ်" ရ။

နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် နကဵု လညာတ် သတ္တဗေဒ တုဲ၊ ဗွဲတၟေင် ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံပြ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Natural environment) ရ။

တၠပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် မွဲမွဲ (ဥပမာ - ပရေင်ဂစေမ် သြိုင် ခပေါဲ) ဂှ် ဒှ် အရာ မပါကၠုင် နူ ဂဳဇီု (Genetics) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ (Survival) ကေုာံ မိတ်ဆက် ဇၞော်မောဝ် (Reproduction) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စရိုတ် တအ်ဝွံလေဝ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု သဘာဝ မရုဲစှ် (Natural selection) ညံင်ရဴ ရုပ်သာ် ခန္ဓာကိုယ် ကီု ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ဝင် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လက္ကရဴ နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ချာလ် ဒါဝင် (Charles Darwin) ရ。 ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ညးမနွံယၟု "The Expression of the Emotions in Man and Animals" (၁၈၇၂) ဂှ်၊ ဒါဝင် ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜး ရုပ်ဝတ္ထု (Emotions) တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ ရ။

ဆဂး ဘာသာရပ် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ နဒဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ်၊ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် နကဵု တၠပညာ ဇၞော် ၃ တၠ - ကောန်ရတ် လဝ်ရေန် (Konrad Lorenz)၊ နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် (Niko Tinbergen)၊ ကေုာံ ကာလ် ဗွန် ဖရစ် (Karl von Frisch) ရ။ ညးတအ် ၃ တၠ ဏအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သုတေသန ညးတအ် မဆေင်ကဵု သဘာဝ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။

• လဝ်ရေန်: လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ (Imprinting) ပ္ဍဲ ကောန် ၜိုတ် တအ်။
• တေန်ဗာဂေန်: ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် သမာန် ၄ သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်။
• ဗွန် ဖရစ်: သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠာဲဆဵု လညာတ် အရေဝ် လှေ် စၟဟိုပ် (Waggle dance) ရ။

၃။ သမာန် ပန်သာ် နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် (Niko Tinbergen's Four Questions)

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် "သမာန် ၄ သာ်" မဒှ် သဇိုင် လဒက်ပတန် အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။ သမာန် ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု သ္ၚိအင် ၂x၂ ရ -

သ္ၚိအင် ထ္ၜး သမာန် ပန်သာ် တေန်ဗာဂေန်

လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်	ဟိုတ် ကြပ်ညောန် (Proximate Cause - ဗီုလဵု ဍေဟ် ကၠောန်?)	ဟိုတ် လက္ကရဴအိုတ် (Ultimate Cause - မုဟိုတ် ဍေဟ် ကၠောန်?)
လညာတ် တန်တဴ (Static)	၁။ ကမၠောန် ယန္တရား (Mechanism/Causation): မုဟိုတ် နူကဵု ပွဳပွူ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍဟ် မပကဵု ညံင် စရိုတ် ဏအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ရော?	၃။ ဖဵု ဂျိုင်သှ်ေ (Function/Adaptation): စရိုတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် တိရစ္ဆာန် ဂှ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်တိုန် ဗီုလဵု ရော?
လညာတ် ဇၞော်မောဝ် (Dynamic)	၂။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ (Ontogeny/Development): ဗီုလဵု စရိုတ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ တိရစ္ဆာန် မွဲ ရော? (ပရေင်ဗတောန် ကဵု ဂဳဇီု)	၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဝင် (Phylogeny/Evolution): ဗီုလဵု စရိုတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ဇုဇ ဗီုပြင် တမၠာ တေအ် ရော?

ဥပမာ - သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ "မုဟိုတ် ဂစေမ် တအ် ဒယှ်ေ ဒွက် ရော?" - ၁. (ယန္တရား) - ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ပြံင်လှာဲ အခိင် ကညင်။ ၂. (ဇၞော်မောဝ် ဘဝ) - ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကလင် ဗတောန် ကေတ် နူ မိမ ဍေဟ် ကာလ ဍောတ်တ်။ ၃. (ဖဵု ဂျိုင်သှ်ေ) - သွက်ဂွံ လလောင်တြး အရှာံ တိဍာ် ကေုာံ ကော် မိမိတ်။ ၄. (ပြံင်လှာဲ ဝင်) - ဟိုတ်နူ ဇုဇ ဂစေမ် တအ် စကာ လဝ် ရမ္သာင် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နူကဵု သၞာံ ပြကိုဋ် တေအ် ရ။

၄။ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန် (Instinct and Fixed Action Patterns)

လညာတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် သဘာဝ မပါကၠုင် နူ ဂဝ် (Instinct/Innate behavior) ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဂှ် တိရစ္ဆာန် တအ် ဟွံဒး ဗတောန် ကေတ် ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် တီ ဒၟံင် တုဲတုဲ ရ။

လဝ်ရေန် ကဵု တေန်ဗာဂေန် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန် (Fixed action pattern - FAP) ရ။ FAP ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု (Automatic) ကာလ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု သင်္ကေတ အထောက်အကူ (Sign stimulus) မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ကမၠောန် ဂှ် စကတဵုဒှ် တုဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးကၠောန် စဵုကဵု တုဲအိုတ် ရ၊ ၜိုန်ရ သင်္ကေတ ဂှ် ဟွံမဲ ယျ ကီုလေဝ် ရ။

ဥပမာ - ဂစေမ် ငငန်း (Greylag goose) ဝွံ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဆဵု ခၟာဲ ဍေဟ် လိင် တိတ် အာ နူ ခပေါဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် တံင် ဓဇက် ပၠောပ် ကေတ် ခၟာဲ ဂှ် ကဵု ခၟူ ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ယာ ကေတ် ထောအ် ခၟာဲ ဂှ် အကြာ ဂှ် ကီုလေဝ်၊ ဂစေမ် ဂှ် ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် ပရေင်တံင် ဓဇက် စဵုကဵု စိုပ် ခပေါဲ အတိုင် ပကတိ ရ။ ဒၞာဲဏအ် "ခၟာဲ မလိင် တိတ်" ဂှ် ဒှ် Sign stimulus တုဲ "ပရေင်တံင် ဓဇက် ပၠောပ်" ဂှ် ဒှ် FAP ရ။

၅။ ပရေင်ဗတောန် ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် (Learning and Behavioral Changes)

ၜိုန်ရ စရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါကၠုင် နူ ဂဳဇီု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဗတောန် ပညာ (Learning) ဝွံ ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ စရိုတ် အတိုင် ပွဳပွူ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ရ။ ဂကူ ပရေင်ဗတောန် အဓိက တအ်ဂှ် -

• ပရေင်ကၠိုဟ် အလေ့အထ (Habituation): တိရစ္ဆာန် တအ် ယှောတ် ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ထပ်တုဲ ထပ်ပၠန် မဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ်။ ဥပမာ - ဂစေမ် တအ် ဟွံဖေက် ရုပ် မၞိဟ်ပလီု (Scarecrow) ကာလ လအ် အာ။
• ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Imprinting): ဒှ် ပရေင်ဗတောန် မပြဟ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ ဍောတ်တ် (Critical period) ရ။ ဥပမာ - ကောန် ၜိုတ် တအ် စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မချဳဓရာင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍေဟ်တအ် မဆဵု နဒဒှ် မိ ဍေဟ်တအ် ရ။
• ပရေင်ဗတောန် မဆက်စပ် (Conditioning): ပါ်လဝ် Classical conditioning (ဥပမာ - ကၠဵု ပါဗလောပ် မစၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် ခၞိင် ကဵု စၞစ) ကေုာံ Operant conditioning (တိရစ္ဆာန် ဗတောန် ကေတ် ပညာ နကဵု လာပ် ကေုာံ ဒဏ်) ရ။

၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်လလောင်တြး သတိ (Animal Communication)

ပရေင်လလောင်တြး တိရစ္ဆာန် (Animal communication) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် အကြာ တိရစ္ဆာန် မွဲ ကဵု မွဲ မပကဵု ညံင် စရိုတ် ညးမဒုင်ကေတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ တိရစ္ဆာန် တအ် စကာ နဲကဲ လလောင်တြး နာနာ သာ် -

• နဲကဲ ဓါတု (Chemical): စကာ ဓါတ် ဖဳရဝ်မောန် (Pheromones) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ။ ဥပမာ - ၚာင် တအ် စွံလဝ် ဓါတ် ဖဳရဝ်မောန် ပ္ဍဲ ဂၠံင် သွက် ကောန်ၚာင် တၞဟ် တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု စၞစ။
• နဲကဲ ရုပ်သာ် (Visual): စကာ အသာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင်။ ဥပမာ - မြာ် ကၟက် လှေ် ထ္ၜး သၞံင် ပကဴ သွက်ဂွံ ကော် မြာ် ၝောအ်။
• နဲကဲ ရမ္သာင် (Auditory): ကော် လလောင်တြး နကဵု ရမ္သာင်။ ဥပမာ - ဒွက် ကဝ (Whale songs) မမာန် စိုပ် ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ ဗွဲမဂၠိုင်။
• နဲကဲ ရပ်ဇီု (Tactile): ပရေင်ဆက်စပ် နကဵု ခန္ဓာကိုယ်။ ဥပမာ - စၟဟိုပ် (Honeybees) တအ် လှေ် ဒွက် Waggle dance သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲ ကေုာံ ဇမ္ၚောဲ ပ္ကဴ နူကဵု ခပေါဲ ဍေဟ်တအ် ရ။

၇။ သဘာဝ မံင် ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် တိရစ္ဆာန် (Social Behavior and Sociobiology)

အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗီုလဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ နဒဒှ် ဂကောံ (Social structure) ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဇဳဝ (Sociobiology) ဝွံ ပသောင်ကလး လဝ် မုဟိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ကၠောန် ကမၠောန် မဖဵု သွက် ညးတၞဟ် (Altruism) ရ။

နကဵု လညာတ် ပရေင်ရုဲစှ် ကလော (Kin selection)၊ တိရစ္ဆာန် မွဲ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် မကဵု အန္တရာယ် ကု ဇကု ယဝ်ရ ဍေဟ် ရီုဗင် ညံင် ဂဳဇီု ကလောကောဒေအ် ဍေဟ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဂကောံ စၟဟိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၚာင် တအ်ဂှ်၊ ကောန်ၚာင် ကမၠောန် တအ် ဟွံမဲ ကဵု အခေါင် မိတ်ဆက် (Sterile) ဆဂး ဍေဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ရီု ၝောအ်ဨကရာဇ် (Queen) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ခၟာဲ ဂၠိုင်င် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ယူသဝ်ရှယ်လဳတဳ (Eusociality) ရ။

၈။ ပရေင်ရုဲစှ် ဆက်မိတ် ကေုာံ သၞောတ် မေထုန် (Mating Systems and Sexual Selection)

ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ မေထုန် (Sexual selection) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒါဝင် မသောင်ကလး မုဟိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် နွံကဵု ရုပ်သာ် ဟွံသေင်မ္ဂး စရိုတ် မတၟေင် တၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - သၞံင် မြာ်) မဟွံကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ဆဂး မကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဂွံ ညးဆက်မိတ် ရ။

သၞောတ် မေထုန် တိရစ္ဆာန် (Mating systems) ပါ်လဝ် ၄ သာ် -

• မဝ်နဝ်ဂါမဳ (Monogamy): ကၟက် မွဲ ကဵု ၝောအ် မွဲ မံင် မွဲစွံ အလုံ မွဲ ဘဝ ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ ရာသဳ။ (ဥပမာ - ဂစေမ် ကမာ)။
• ပဝ်လဳဂျဳနဳ (Polygyny): ကၟက် မွဲ ဆက်မိတ် ကဵု ၝောအ် ဗွဲမဂၠိုင်။ (ဥပမာ - ဇာဒိသိုင်၊ စိင်)။
• ပဝ်လဳအာန်ဒရဳ (Polyandry): ၝောအ် မွဲ ဆက်မိတ် ကဵု ကၟက် ဗွဲမဂၠိုင်။ (ဥပမာ - ဂစေမ် Jacanas)။
• ပဝ်လဳဂိုန် (Promiscuity): ကၟက် ကဵု ၝောအ် ဆက်မိတ် ပြံက်နှဴ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် လအ်လ။

၉။ လွပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Applications in Conservation and Animal Welfare)

ပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ဗွဲမဇၞော် သွက် ပရေင်မင်မဲ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ (Wildlife conservation) ကေုာံ ပရေင်သက်သာ တိရစ္ဆာန် (Animal welfare) ရ။

ယဝ်ရ ပိုယ် တီ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ဇေတ်တ် မ္ဂး၊ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ သဘာဝ ပ္ဍဲ ကၠအ် တိရစ္ဆာန် (Zoos) ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဍေဟ်တအ် တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress) ဍေဟ်တအ် ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပိုယ် တီ ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် မွဲ ဒးဂၞပ် ပရေင်လ္ၚောဝ် (Foraging) မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံစွံ စၞစ ပ္ဍဲ ခေါက် သက်သက် ပုဟ်၊ ပိုယ် အောပ်ဓလုက် စွံ ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဂၠာဲ စ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် စရိုတ် တအ်ဂှ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကလေင် ဖျေဟ် တိရစ္ဆာန် ဇရေင် ဂြိုပ် သဘာဝ (Reintroduction programs) ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ မာန် ရ။

၁၀။ အနာဂတ် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Future of Ethology and Modern Technologies)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ လဝ် ကိရိယာ တင်ဂၞင် ဒၞာဲ (GPS trackers)၊ ကေမရာ ဒေါမ် (Drones)၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော လျးဓီု (Infrared cameras) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် သဘာဝ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် မၞိဟ် ရ။

ဗွဲတၟေင် လွပ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗီုလဵု ပိုယ် လ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ သၞောတ် ဉာဏ်စက် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗဳဒဳယော တိရစ္ဆာန် နွံကဵု နာဍဳ လ္ၚီလ္ၚီ တုဲ ဂၠာဲ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် ဍောတ်တ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် ရ။ တုဲပၠန် ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဉာဏ် တိရစ္ဆာန် (Cognitive ethology) ဝွံလေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် တအ် မာန် ချပ် နကဵု လညာတ် အာဗ်သတြက် ကေုာံ နွံကဵု အသိတရား (Consciousness) ညံင်ရဴ မၞိဟ် ကီု ဟာ ရော။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဇဳဝဗေဒ (Biology)
• သတ္တဗေဒ (Zoology)
• ချာလ် ဒါဝင် (Charles Darwin)
• သဘာဝ မရုဲစှ် (Natural selection)