အဳရဳထရဳယျာ
| ကၟိန်ဍုင် တွဵုရး အဳရဳထရဳယျာ ሃገረ ኤርትራ دولة إرتريا | |
|---|---|
 အလာံ
တဆိပ်
| |
| ဍုင်ဇၞော် | အာသမရာ (Asmara) 15°20′N 38°55′E |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | အာသမရာ |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် (အရေဝ်စကာရုင် - တဳဂရဳညာ (Tigrinya)၊ အာရပ် (Arabic)၊ အင်္ဂလိက် (English)) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်သမ္မတ ဗော်မွဲဓဝ် တၠအဝဵု |
• သမ္မတ | အဳသာယျာသ် အာဖှဝါကဳ (Isaias Afwerki) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၃.၇ မဳလဳယာန် (၃၇ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| လှုဲ | နာက်ဖှာ အဳရဳထရဳယျာ (Eritrean nakfa, ERN) |
| ဇြောမ်အခိင် | EAT (UTC+3) |
အဳရဳထရဳယျာ (အၚ်္ဂလိက်: Eritrea) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် တွဵုရး အဳရဳထရဳယျာ (State of Eritrea) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲဒေသ စှ်ေအာဖရိက (Horn of Africa) ပ္ဍဲ အာဖရိက ဗၟံက် ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် သူဒါန် ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်၊ ဍုင်အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ၊ ဍုင်ဂျဳဘူတဳ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ-ဗၟံက်၊ ကေုာံ ၜဳဗကေတ် (Red Sea) ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက်ရ။ ယၟုဍုင်ဝွံ ကေတ်လဝ် နူကဵု မအရေဝ် ဂရိတ်တြေံ "Erythra Thalassa" မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၜဳဗကေတ် (Red Sea) ရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လဝ် နဒဒှ် ဒကုတ်မွဲ သွက် ဍုင်ဨကရာဇ် အာက်သူမ် (Kingdom of Aksum) ကေုာံ မေဒရဳ ဗာရဳ (Medri Bahri) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀ ဂှ် ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု အေန်ပါယာ အဳတလဳ တုဲ ညးကော်ခဴစလဝ် အဳရဳထရဳယျာ အဳတလဳ (Italian Eritrea) ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ တုဲ ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု ဗြိတိန် ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဇန်ကဵု ညံင်ဂွံ ပံင်ကောံ နကဵု သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ် ကု ဍုင်အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ဨကရာဇ် အဳသဳအဝ်ပဳယျာ သီကေတ် အဝဵု အလုံမွဲ ဒေသရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကောံပၠန်ဂတး အဳရဳထရဳယျာတအ် စတဝ်စၞေဟ် ပၞာန်သၠးပွး (Eritrean War of Independence) လုကဴ ပွိုင် ၃၀ သၞာံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် EPLF သီဂွံ ဍုင်ဇၞော် အာသမရာ တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဆန္ဒမာဲ ကောန်ဍုင်ကွာန် (Referendum) တုဲ ကလိဂွံ သၠးပွး ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။
သမ္မတ အဳသာယျာသ် အာဖှဝါကဳ (Isaias Afwerki) မဒှ် သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၠန်ဂတးဂှ် တိုန်ဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ဆက်အုပ်ဓလီုကၠုင် ဍုင် နကဵု သၞောတ်တၠအဝဵု စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ (သဘင်ရုဲမာဲ ကောန်ဂကူ ဟွံကေင်ကၠောန်လဝ် မွဲလှ်ေဏီရ)။ ဍုင်ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဍုင်မကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် သကာတ်မြဟ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်တုဲ ညးလ္ၚဵု ကော်ခဴစ "ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲအာဖရိက" ရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဳရဳထရဳယျာ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု ဇိုင်သြင်ၜဳ ၜဳဗကေတ် ကေုာံ ဒဵုသၠုင်ဂမၠိုင်ရ။
- တိဗလးသၠုင် (Eritrean Highlands): ဒှ်ဒေသ လဒေါဝ်ဍုင် မဆက်စပ် ကု ဒဵုသၠုင် အဳသဳအဝ်ပဳယျာ တုဲ ဍုင်ဇၞော် အာသမရာ ဂှ် နွံလတူ သၠုင် ၜိုတ် ၂,၃၂၅ မဳတာ လတူဗလးၜဳရ။
- ဒေသ ဒါနာကဳလ် (Danakil Depression): နွံလပါ်သၠုင်ကျာ-ဗၟံက်တုဲ ဒှ်ဒေသ မကတဴအိုတ် ကေုာံ တိသဝ်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
- တကအ် ဒါလာတ် (Dahlak Archipelago): ဒှ်ဂကောံ တကအ် မနွံ ပ္ဍဲၜဳဗကေတ် မပြာကတ် သွက် ပရေင်ဇဳဝနာနာ ဍာ်ဖၞုင် (Marine biodiversity) ကေုာံ တၟအ်သန္တာန် (Coral reefs) ရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဳရဳထရဳယျာ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ဂကောံကောန်ဂကူ အဓိက ၉ ဂကူ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု အလဵုအသဳရ။ ဂကူ တဳဂရဳညာ (Tigrinya) ဂှ် ဒှ်ဂကူ လၟိဟ်ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၅၅%) တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဂကူ တဳဂရေ (Tigre) ၜိုတ် ၃၀% နွံရ။
အလဵုအသဳ ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် အရေဝ်ဘာသာ စကာရုင် မွဲဓဝ်ကီုလေဝ်၊ အရေဝ် တဳဂရဳညာ ကေုာံ အာရပ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲရုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် လေဝ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင်ရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဝွံ ပါ်ဒၟံင် ၜါဂအုံ ဍိုက်ဍိုက်ရ။ ၜိုတ် ၅၀% ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် (Eritrean Orthodox Tewahedo Church) တုဲ ၜိုတ် ၅၀% ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအစ္စလာမ် (သုန်နဳ) ရ။
ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲအဳရဳထရဳယျာဝွံ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက် နွံၜိုတ် ၇၆% ရ။ အလဵုအသဳ ဖန်ဇန်ကဵုလဝ် ပရေင်ပညာ သက်ကုၚုဟ်မး စဵုကဵုစိုပ် ကဆံင်တက္ကသိုလ် ကီုလေဝ်၊ ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ကမၠောန်ကောန်ဂကူ (National Service) သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန်အလဵုအသဳ သက်ကုအပိုင်အခြာရ။
သံယဇာတ: အဳရဳထရဳယျာ ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု သံယဇာတ သတ္တု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိကဂှ် ညးတအ် ပ္တိတ်ဒၟံင် ထဝ် (Gold)၊ ဗရိုတ် (Copper)၊ ကေုာံ ဇေန် (Zinc) ရ။ ကမၠောန်ခါဲသတ္တု ဘဳရှာ (Bisha mine) ဂှ် ဒှ်ကမၠောန်ခါဲသတ္တု မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မလုပ်သြန် အဓိက သွက်အလဵုအသဳရ။ ပါဲနူဂှ် ပဝ်တာသ် (Potash) လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ဒါနာကဳလ် ရ。
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဳရဳထရဳယျာ ဂှ် ဒှ်သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလဵုအသဳမထိင်ဒဝ် (Command economy) အဓိကရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ၊ ပရေင်လွဳတိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ ကမၠောန်ခါဲသတ္တု ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ၈၀% ပြင်င်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ နကဵုတဲ ရ။ ထဝ် ကဵု ဗရိုတ် ဂှ် ဒှ်ကပေါတ် အဓိက သွက်ဂွံ သွံပ္တိတ် ဍုင်သအာင်ရ။
ဟိုတ်နူ သၞောတ်ကမၠောန်ကောန်ဂကူ (National Service) မလအ်လလောန်တုဲ ဒြဟတ်ကမၠောန် ဍိုန်လျအာ ကေုာံ မၞိဟ်သၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒြေပ်ဒဴတိတ် ဍုင်သအာင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သြန်မပလံင်နင် နူကောန်ဍုင် အဳရဳထရဳယျာ ပ္ဍဲဍုင်သအာင် (Remittances) ဂှ် ဒှ်သြန်လုပ် အဓိက မွဲ သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်တအ်ရ။