အဳသဳအဝ်ပဳယျာ
| ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဖေဝ်ဒရေဝ် ဒဳမဝ်ကရေတိတ် အဳသဳအဝ်ပဳယျာ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
| ဍုင်ဇၞော် | အာဒိသ် အာဘာဘာ (Addis Ababa) 9°1′N 38°44′E |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | အာဒိသ် အာဘာဘာ |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | အာမာရိတ် (Amharic) ကေုာံ အရေဝ်ဒေသဂမၠိုင် |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုင် ဖေဝ်ဒရေဝ် |
• သမ္မတ | တာယေ အာတ်သကေ သေလာသဳ (Taye Atske Selassie) |
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | အာဗဳ အာမေတ် (Abiy Ahmed) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၁၃၀ မဳလဳယာန် (၁၃၀၀ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| လှုဲ | ဘဳရ် အဳသဳအဝ်ပဳယျာ (Ethiopian birr, ETB) |
| ဇြောမ်အခိင် | EAT (UTC+3) |
အဳသဳအဝ်ပဳယျာ (အၚ်္ဂလိက်: Ethiopia) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဖေဝ်ဒရေဝ် ဒဳမဝ်ကရေတိတ် အဳသဳအဝ်ပဳယျာ (Federal Democratic Republic of Ethiopia) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မဟွံမွဲကဵုသြင်ၜဳ (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ စှ်ေအာဖရိက (Horn of Africa) ပ္ဍဲ အာဖရိက ဗၟံက် ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် အဳရဳထရဳယျာ ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ဂျဳဘူတဳ ကေုာံ သဝ်မာလဳယျာ ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက်၊ ကေန်ညာ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ၊ သူဒါန်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်၊ ကေုာံ ဍုင်သူဒါန် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်ရ။ ဍုင်အဳသဳအဝ်ပဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံလၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိက (ကြဴနူ ဍုင်နာင်ဂျဳရဳယျာ) တုဲ ဍုင်ဇၞော် အာဒိသ် အာဘာဘာ ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ရုင်ဗဟဵု ဂကောံ ပံင်ကောံ အာဖရိက (African Union) ကီုရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ဝင်တြေံအိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်တုဲ၊ တၠပညာသုတေသနတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "ဒတန် တမ်မူလ ကောန်မၞိဟ်" ရ (ဇုတ်ကောန်မၞိဟ်တြေံအိုတ် မကော်စ လူသဳ - Lucy ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဏအ်ရ)။ ပ္ဍဲခေတ်တြေံတေံ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လဝ် နကဵု ဍုင်ဨကရာဇ် အာက်သူမ် (Kingdom of Aksum) ရ။
အရာမပြာကတ်တၟေင်အိုတ် သွက်အဳသဳအဝ်ပဳယျာဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ယူရဝ်ပဳယျာန်တအ် ပါ်ပရအ် သီကေတ် တိုက်အာဖရိက (Scramble for Africa) ဂှ် ဍုင်ဝွံ ဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓလီုလဝ် သၟဝ်တဲ ညးတၞဟ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ဂှ် ညးတအ် ဗတိုက်အံင်ဇၞးလဝ် ဒပ်ပၞာန် အဳတလဳ ပ္ဍဲ ပၞာန် အာဒ်ဝါ (Battle of Adwa) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၃၆ ကဵု ၁၉၄၁ ဂှ် ဒးဒုင် သီကေတ်လဝ် သၟဝ်တဲ အဳတလဳ မွဲလစုတ်ကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ် သၞောတ်ဨကရာဇ် လီုလာ်အာတုဲ သၞောတ်ကောမ်မျူနေတ် ကော်စ ဒါဂ် (Derg) တိုန်ကၠုင်လဝ်ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၁ မ္ဂး ဍုင်ဝွံ ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ် ဖေဝ်ဒရေဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ လက္ကရဴအိုတ်ဏအ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဒေသတဳဂရာဲ (Tigray War) ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ တုဲ အိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု ဒဵုသၠုင် ကေုာံ ဇိုင်ကြုင်ဂမၠိုင်ရ။
- ဒဵုသၠုင် အဳသဳအဝ်ပဳယျာ (Ethiopian Highlands): ဍုင်ဝွံ ညးကော်ခဴစ "က္ဍဟ်ကၟဳ အာဖရိက" (Roof of Africa) ဟိုတ်နူ တိဗလးသၠုင် ကေုာံ ဒဵုသၠုင်ဂမၠိုင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။
- ကၟာ တာနာ (Lake Tana): ဒှ်ကၟာဍာ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်တုဲ ဒှ်တမ်မူလ ဍာ် သွက် ကြုင် နဳလာ အသာ်သ္ၚေက် (Blue Nile) ရ။
- Great Rift Valley: ဒေသချာတ်ပါ် တိဇၞော် မစကာလဝ် လဒေါဝ်ဍုင် မနွံကဵု ဒဵုပၟတ် ကေုာံ ကၟာဍာ် မကျေဝ်ဂေါဝ်ဂမၠိုင်။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ကောန်ဂကူနာနာ လီု ၈၀ ဂကူပြင်င်ရ။ ဂကူ အဝ်ရဝ်မဝ် (Oromo) ကဵု အာမ်ဟာရာ (Amhara) ဂှ် ဒှ်ဂကူ လၟိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဂကူ သဝ်မာလဳ (Somali) ကေုာံ တဳဂရာဲ (Tigrayans) တအ် နွံရ။ အရေဝ်ဘာသာ အာမာရိတ် (Amharic) ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် အလုံကၟိန်ဍုင်ကီုလေဝ်၊ အရေဝ်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံလဝ် အခေါင်စကာ ပ္ဍဲတွဵုရးညးကဵုညးရ။
လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် (Ethiopian Orthodox Tewahedo Church) တုဲ ၜိုတ် ၃၃% ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအစ္စလာမ် ရ။ အရာတၟေင်မွဲပၠန်ဂှ် အဳသဳအဝ်ပဳယျာဝွံ စကာ ပြက္ခဒိန် ညးတအ် ကေတ်ကေတ် (Ethiopian calendar) မနောက်သ္ကဲဒၟံင် နူကဵု ပြက္ခဒိန် ဂၠးကဝ် ၜိုတ် ၇ သၞာံ ကဵု ၈ ဂိတု ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်အခိင် တၞဟ်ခြာရ။
ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲအဳသဳအဝ်ပဳယျာဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ၜါစှ်သၞာံ လက္ကရဴဏအ်ရ။ တက္ကသိုလ်တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ် အလုံမွဲဍုင်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ပ္ဍဲဒေသလ္ၚဵုတအ်တုဲ၊ ဘာဗတောန်လိက် လီုလာ် ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံတိုန်ဘာ ဆက်နွံဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။
သံယဇာတ: အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု သံယဇာတ ဍာ် ကေုာံ ဒြဟတ်လလဳရ။ အလဵုအသဳဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ကၟာတ်ဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအာဖရိက မကော်ဂး GERD (Grand Ethiopian Renaissance Dam) လတူ ကြုင် နဳလာ အသာ်သ္ၚေက် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဒြဟတ်လလဳရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ထဝ် (Gold) ကေုာံ သတ္တုတၞဟ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ်ပြဟ်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ် (ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒှ် ပၞာန် ၂၀၂၀) ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ အဓိကရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဒတန် တမ်မူလ ကဝ်ဖှဳ (Coffee) တုဲ ကဝ်ဖှဳဂှ် ဒှ်ကပေါတ် အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံ သွံပ္တိတ် ဍုင်သအာင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ကဴ ကေုာံ သတ်ဆုသတ်ဒုန်တအ်လေဝ် သွံပ္တိတ်ဒၟံင်ရ။ ကဏ္ဍ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကျာ (Aviation) မပ္တံကဵု ဂကောံက္ၜင်ကျာ အဳသဳအဝ်ပဳယျာ (Ethiopian Airlines) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဂကောံ က္ၜင်ကျာ မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိကရ။