အံက်သဳဂျေန်
 | |
| တင်ဂၞင်သဇိုင် | |
|---|---|
| သင်္ကေတ (Symbol) | O |
| လၟိဟ်အဏုမြူ (Atomic number) | 8 |
| အလုံကပ် (Group/Period) | 16 (Chalcogens), 2, p-block |
| လက်သဏ္ဍာန်ရူပဗေဒ | |
| လျှိုင်အဏုမြူ (Atomic mass) | 15.999 u u |
| သိပ်သည်းဆ (Density) | g/cm³ |
| တင်ဂၞင်ဓာတုဗေဒ | |
| ပွမစၟတ်သမ္တီ | ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ (Carl Wilhelm Scheele) (၁၇၇၁) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) (၁၇၇၄) |
အံက်သဳဂျေန် (အၚ်္ဂလိက်: Oxygen) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မွဲ မၞုံ ကု သင်္ကေတ O ကေုာံ ဂၞန် အဏု (Atomic number) ၈ ရ။ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓါတ် (Chalcogen) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဇယား ဓါတ် (Periodic table) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Nonmetal) မလေပ် ဇီုကပိုက် လောဲသွာ (Highly reactive) မွဲ ရ။ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓါတ် အံက်သိုက် (Oxides) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
အတိုင် လျိုင် မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် မရနုက် ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် (ကြဴနူ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ကေုာံ ဟဳလဳယမ်) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် လတူ ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် (ပါလုပ် ၜိုတ် ၄၆% နကဵု လျိုင် ပ္ဍဲ တိ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ကျာ သဘာဝ (Atmosphere) ဂှ် အံက်သဳဂျေန် မၞုံ ဗီုပြင် ကျာ (O₂) ပါလုပ် ဒၟံင် ၜိုတ် ၂၀.၉၅% ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင် ဂျိုင် တန်တဴ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။
၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟု မဟီုမ္ဂး "Oxygen" ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် တြေံ ၜါ မတွံဂး ὀξύς (oxys) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ဓါတ် အေတ်သေတ်" (Acid) ကေုာံ -γενής (-genes) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ပွမဖန်ဗဒှ်" (Producer) ရ။ တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ပြင်သေတ် လာဗွိုင်သဳယေ (Antoine Lavoisier) ကဵု လဝ် ယၟု ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၇ ဟိုတ်နူ ညး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အေတ်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ (ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဗၠေတ် ဒၟံင် ကီု လေဝ် ယၟု ဂှ် ဆက် သှ်ေ အာ ရ)။
- ပွမဂၠာဲဆဵု: အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သွဳဒေန် ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ (Carl Wilhelm Scheele) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁-၁၇၇၂ တုဲ ညး ကော်စ ဍေံ "ကျာ ပၟတ်" (Fire air) ရ။
- ဆဂး တၠပညာ အင်္ဂလိက် ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) ဂှ် ညး ပတိတ် လိက် အတိုင် သၞောဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ တုဲ ဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ ညး နဒဒှ် မၞိဟ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဓါတ် ဏအ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။
၂။ အင်္ဂလက္ခဏာ (Physical and Chemical Properties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အကာဲအရာ ရူပဗေဒ: ပ္ဍဲကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂှ် ဒှ် ကျာ မဟွံမွဲ ကု အရံင်၊ ဟွံမွဲ ကု သၟူ၊ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ရှ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ လောန်ကာဲ ၜိုတ် -183 °C မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ အကာဲအရာ ဍာ် (Liquid oxygen) မၞုံ ကု အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ စဵုကဵု -218.8 °C မ္ဂး ဍေံ ကလောအ် အာ က္တဵုဒှ် အကာဲအရာ တၟအ် (Solid oxygen) ရ။
- အကာဲအရာ ဓာတုဗေဒ: အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကေုာံ ဇီုကပိုက် ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် လောဲသွာ လောန် ရ (Highly electronegative)။ ပွမပံင်နှဴ ဏအ် ညးကော်စ ပရေင် Oxidation ရ (ဥပမာ - ပသဲ စောတ်၊ ပၟတ် တူ တအ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အံက်သဳဂျေန် ဇီုကပိုက် ရ)။
၃။ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လမျီု (Biological Role)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဇဳဝဗေဒ သဘာဝ-
- ပရေင် ယီု ဆဲလ် (Cellular Respiration): သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇြောတ် ယီု လုပ် အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) အပ္ဍဲ ဆဲလ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် (ATP) နူကဵု စၞ အဟာရ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး က္ဍဟ် ကေုာံ ဆဲလ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဟွံမာန် ရ။
- ပရေင် ကၠောန်ဗဒှ် စၞ တၞံဆု (Photosynthesis): တၞံဆု တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တုဲ စကာ လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် ကျာ အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ အဓိက မပတိတ် အံက်သဳဂျေန် လတူ ဂၠးတိ ရ။
- အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ: ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဂှ်၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် "ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်" (Hemoglobin) တအ် ရပ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် နူ အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။
၄။ ပရေင် စကာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် (Applications)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပညာ ဂဥုဲ (Medical Uses): သွက် မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် (ဥပမာ - ယဲ အဆုတ် ယောင်၊ COVID-19) တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ကျာ အံက်သဳဂျေန် သ္အးသ္အး နကဵု ပၠောပ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် ကုတ် ယဲ (Surgery) လေဝ် ဒး စကာ ရ။
- ကမၠောန် စက်ရုံ ကေုာံ ပသဲ (Metallurgy): အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ကု တန် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လေင် ပသဲ တုဲ ကၠောန် ပသဲ သံမဏိ (Steel) ရ။ သွက်ဂွံ ဖြတ် ပသဲ၊ တိတ် ပသဲ (Welding) လေဝ် စကာ ကျာ အံက်သဳဂျေန် ကဵု ကျာ အေတ်သဳတလိန် ရ။
- ကမၠောန် အာကာသ ကေုာံ ဍိုက် ဍာ် (Aerospace and Scuba diving): သွက် သၟာ အာကာသ တအ် ဂွံ ယီု လမျီု ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ သွက် သၟာ ဍိုက် ဍာ် တအ် သွက်ဂွံ ယီု သၟဝ် ဍာ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ယိုက် ဏာ ထိုင် အံက်သဳဂျေန် ရ။
၅။ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ အဝ်ဇြောန် (Ozone Layer)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အဝ်ဇြောန် (Ozone - O₃): အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ပါဲနူ ဗီုပြင် O₂ တုဲ ဍေံ နွံ ဗီုပြင် အဏု ပိ မၞုံ ယၟု အဝ်ဇြောန် (O₃) ကီု ရ။ ဓါတ် အဝ်ဇြောန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လေထု ကဆံင် လတူ အိုတ် (Stratosphere) တုဲ ဍေံ ကာကွယ် စဵုဒၞာ ကဵု ဂၠးတိ ပိုဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး လျး အန္တရာဲ (Ultraviolet / UV rays) နူ တ္ၚဲ ရ။
- ယဝ်ရ လျး ဏအ် ဓလူ စှ်ေ ကၠုင် မ္ဂး ဍေံ လေပ် ဖန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ စၞာံ လောဲသွာ ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သၞောတ် ယီု (Respiratory system)
- ဆီ (Blood)
- ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် (Hemoglobin)
- ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology)
- ဓာတုဗေဒ (Chemistry)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Emsley, John (2001). "Oxygen". Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford, England, UK: Oxford University Press. ISBN 0-19-850340-7.
- Cook, Gerhard A.; Lauer, Carol M. (1968). "Oxygen". In Clifford A. Hampel (ed.). The Encyclopedia of the Chemical Elements. New York: Reinhold Book Corporation.
- Hall, John E. (2020). Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. ISBN 978-0323597128.