ဥရုဂွေ
| ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဗၟံက် ဥရုဂွေ República Oriental del Uruguay | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
| ဍုင်ဇၞော် | မောန်တေဗဳဒဳယဝ် (Montevideo) 34°53′S 56°10′W |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | မောန်တေဗဳဒဳယဝ် |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | သပိန် (Spanish) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် |
• သမ္မတ | ယျာမာန်ဒူ အံရ်သဳ (Yamandú Orsi) |
• ဒု-သမ္မတ | ကာရဝ်လဳနာ ကဝ်သေ (Carolina Cosse) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၃.၄ မဳလဳယာန် (၃၄ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| လှုဲ | ပဳသဝ် ဥရုဂွေ (Uruguayan peso, UYU) |
| ဇြောမ်အခိင် | UYT (UTC−3) |
ဥရုဂွေ (အၚ်္ဂလိက်: Uruguay) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဗၟံက် ဥရုဂွေ (Oriental Republic of Uruguay) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ-ဗၟံက် တိုက်အမေရိက သၠုင်ကျာ ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် ဗရာဇြဳ ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဗၟံက်၊ ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်၊ ကေုာံ ကြုင် ရဳယဝ် ဒေ လာ ပလာတာ (Río de la Plata) ကဵု မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တိတ် (Atlantic Ocean) ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာရ။ ဍုင်ဥရုဂွေဝွံ ဒှ်ဍုင် မဍောတ်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲတိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ (ကြဴနူ သူရဳနာမ်) ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ဍောတ်ကီုလေဝ် ဥရုဂွေဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု ခိုဟ်အိုတ် မွဲပ္ဍဲ ဒေသ လာတေန် အမေရိက ရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လဝ် နဒဒှ် ဒတန် ကောန်ဍုင်အရင် ချာရူအာ (Charrúa) ရ။ ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူပဝ်တူဂြဳ တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ၊ လက္ကရဴဏအ် ညးဂၠာဲလ္ၚတ်တၟိ လပါ်သြင်ၜဳ ဂကူသပိန် တအ် ကၠုင်ဒက်ပ္တန် ဍုင်မောန်တေဗဳဒဳယဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၆ ရ။ ဒေသဝွံ ဒးဒုင် ပၠံင်သီဒၟံင် အကြာ အေန်ပါယာ သပိန် ကဵု ပဝ်တူဂြဳ လုကဴ ဗွဲမလအ်လရ။
ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၈၁၁ ကဵု ၁၈၂၈ ဂှ် ကြဴနူ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကုသပိန်၊ အာဂျေန်တဳနာ ကေုာံ ဗရာဇြဳ တုဲ ဍုင်ဝွံ ကလိဂွံ သၠးပွး နဒဒှ် ဍုင်ဨကရာဇ် ဥရုဂွေ ရ။ ပ္ဍဲ လပါ်စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဥရုဂွေ ဒှ်လဝ် ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်ပရေင်ရီုဗင် ကောန်ဍုင်ကွာန် (Welfare state) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ လာတေန် အမေရိက တုဲ ညးလ္ၚဵု ကော်ခဴစ "သွိဇြာလာန် ပ္ဍဲအမေရိက" ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ဒှ်လဝ် ဍုင်တမ်ဇာတိ ကေုာံ ဍုင်မဇၞးလဝ် ပေါဲဗတိုက် မဝ်ကောန်ဇိုင် ဂၠးကဝ် (FIFA World Cup) အလန်ပထမအိုတ်ရ။
အကြာ သၞာံ ၁၉၇၃ ကဵု ၁၉၈၅ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု သၞောတ်တၠအဝဵုပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၈၅ တုဲ ကလေင်စိုပ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဥရုဂွေ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု ပထဝဳ တိဗလး ကေုာံ ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။
- တိဗလး ပမ်ပါသ် (Pampas): ဇမၞော်သမၠဲဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဒေသ တိဗလး ဍာ်ခိုဟ် ကေုာံ ဒဵုသဝ်သဝ်ဂမၠိုင် မဒှ် ဒတန် ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ လွဳပြေင်ဂၠဴ မလှဲလးရ။
- ကြုင် ဥရုဂွေ (Uruguay River): ဒှ်ကြုင် အဓိက မပါ်လဝ် ပယျဵု အကြာ ဥရုဂွေ ကဵု အာဂျေန်တဳနာ ရ။
- ကြုင် ရဳယဝ် ဒေ လာ ပလာတာ (Río de la Plata): ဒှ်ပါင်ကြုင် မလှဲလး မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုမှာသၟိတ် အာတ်လာန်တိတ် တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် မောန်တေဗဳဒဳယဝ် ဂှ် နွံ လတူ ဇိုင်ပါင်ကြုင်ဏအ်ရ။
- သြင်ၜဳ: ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဇိုင်သြင်ၜဳ ဗတဳ ကျေဝ်ဂေါဝ် မပ္တံကဵု ဍုင် ပုန်တာ ဒေလ် အေသ်တေ (Punta del Este) မဒှ် ဒၞာဲ ညးဇိုင်တရဴတအ် ဒးစိုတ်အိုတ်ရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဥရုဂွေ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃.၄ မဳလဳယာန် တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် ပိဂအုံ မွဲဂအုံ (ၜိုတ် ၄၀% ပြင်င်) ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော် မောန်တေဗဳဒဳယဝ် ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ဂကူမစှ်ေကၠုင် နူယူရဝ်ပဳယျာန် ဗွဲမဂၠိုင် (ဗွဲတၟေင် သပိန် ကဵု အဳတလဳ) ရ။
အရေဝ်ဘာသာ သပိန် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် ကေုာံ အရေဝ်အဓိက အလုံမွဲဍုင်ရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး ဥရုဂွေဂှ် ဒှ်ဍုင် သက်ကုဘာသာ (Secular state) မခိုင်ကၠိုက်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲလာတေန် အမေရိက တုဲ၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ၄၀% ပြင်င်ဂှ် ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲ (Atheist / Agnostic) ရ။ မၞိဟ်သၟေဟ်တအ်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Roman Catholic) ရ။
ယေန်သၞာင် ဥရုဂွေ ပြာကတ်လောန် နကဵု ယေန်သၞာင် ဍာ်လက်ဖက် မကော်ဂး မာတေ (Mate - မသုင် နကဵု ခေါက်ကေုာံ ပိုက်)၊ စၞစ ဖျုန်ဂၠဴကင် (Asado) ကေုာံ ယေန်သၞာင် လှေ် တေန်ဂဝ် (Tango - မပါ်ပရအ်လဝ် ယေန်သၞာင် ကု အာဂျေန်တဳနာ) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဥရုဂွေဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဝေင်မဝ်ကောန်ဇိုင် မဇၞးလဝ် ပေါဲဗတိုက် ဂၠးကဝ် ၂ အလန် (၁၉၃၀, ၁၉၅၀) ကေုာံ တလား အမေရိက (Copa América) ၁၅ အလန်ရ။
ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဥရုဂွေဝွံ နွံကဵု ကဆံင်သၠုင်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက် နွံၜိုတ် ၉၈.၈% ပြင်င်ရ။ ပရေင်ပညာ သက်ကုၚုဟ်မး ကေုာံ သက်ကုပရေင်ဘာသာဂှ် ဒှ်သၞောဝ် အလုံမွဲဍုင်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မဖန်ဇန်လဝ် သၞောတ် "ကောန်ၚာ်မွဲ ကောမ်ပျူတာလာပ်တော့ပ်မွဲ" (One Laptop per Child) မကော်ဂး Plan Ceibal ရ။
သံယဇာတ: ဥရုဂွေ ဝွံ ၜိုန်ရ သံယဇာတ သတ္တု ဟွံမွဲကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဝွံ ဍိုက်ပေင်လောန် ကု တိဗ္ၚ သဘာဝ ကေုာံ ဍာ် ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ပ္တိတ် ဒြဟတ်လလဳ သဘာဝ (Renewable energy) ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဒြဟတ်လလဳ အလုံဍုင် ၉၀% ပြင်င်ဂှ် ကၠုင်နူ ဒြဟတ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ်ဍာ် ရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဥရုဂွေ ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြန်လုပ် ကဆံင်သၠုင် (High-income economy) ကေုာံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဍုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညိင်ဝတ်အိုတ် ကေုာံ စိုန်သကီု အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လာတေန် အမေရိက ရ။
- ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ သွံပ္တိတ်: ဥရုဂွေဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သွံပ္တိတ် အဓိကရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မပ္တိတ် ကေုာံ သွံပ္တိတ် ဖျုန်ဂၠဴ (Beef - လၟိဟ်ပြေင်ဂၠဴ နွံဂၠိုင်နူ လၟိဟ်မၞိဟ် ပန်ဆ)၊ သြောအ်ၜဲ (Soybeans)၊ ကေုာံ သၠဆု (Cellulose / Paper pulp) ရ။
- ကမၠောန် ဇိုင်တရဴ ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံ: ကမၠောန် ဇိုင်တရဴ (Tourism) ဂှ် ဒှ်သြန်လုပ် အဓိက မွဲတုဲ၊ လပါ် ပရေင်နဲကဲသိပ္ပံ ဒဳဂျဳတယ် (IT sector) ဂှ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်လောန်တုဲ ဒှ်ဒတန် ဗဟဵု နဲကဲသိပ္ပံ ဍုင်သအာင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲတိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ ရ။