ဥူနု
ဥူနု ဟွံသေင်မ္ဂး သခင်နု (အၚ်္ဂလိက်: U Nu ဟွံသေင်မ္ဂး Thakin Nu; ၂၅ မေ ၁၉၀၇ – ၁၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၉၅) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ညးမချဳဓရာင် သွက် ပရေင်သၠးပွး ဂကူဗၟာ ကေုာံ နာယကဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ပထမအိုတ် သွက် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ကြဴနူ ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး ရ။ ညးဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် နာယကဝန်ဇၞော် ပွိုင် ပိ အလန် (၁၉၄၈–၁၉၅၆၊ ၁၉၅၇–၁၉၅၈၊ ၁၉၆၀–၁၉၆၂) ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။[၁]
ဥူနု ဝွံ နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် မနွံကဵု သြဇာ ပရေင်ဘာသာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မွဲ တုဲ၊ ညးဝွံ ဂစာန် လဝ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ လညာတ် သာသနာ မွဲစွံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဥူနု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ညးတေအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဥူနု ဝွံ ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ခေတ်တၟိ (Modern Myanmar) ရ။ ကြဴနူ ဗိုလ်ချုပ် အံင်သာန် (Aung San) ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ တုဲ၊ ဥူနု ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မဆက် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သ္ပ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကောံ ဖဆပလ (Anti-Fascist People's Freedom League - AFPFL) သွက်ဂွံ တက်ကျာ ကေတ် ပရေင်သၠးပွး နူကဵု ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် (British Empire) ရ။
ညးဝွံ မလေပ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ အခိင် မနွံကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု၊ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် (Civil war) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ကရေက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ညးဝွံ နွံ စိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၟာ နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ညးတေအ် ဂှ် ဒးဒုင် သီအဝဵု နကဵု ဒပ်ပၞာန် နေဝေန် (Ne Win) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ တုဲ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ အုပ်နိဂီု အာ ရ။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဘဝ ဍောတ်တ် (Early Life and Education)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဥူနု ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၅ မေ သၞာံ ၁၉၀၇ ပ္ဍဲ ကွာန် ဝါခဲမ (Wakema)၊ ခရိုင် ဖျာပုံ (Myaungmya District) ပ္ဍဲ ရးဧရာဝတီ (Irrawaddy Delta) ရ။ မိမ ညးတေအ် ဂှ် ဒှ် ညးမကၠောန် ကမၠောန် သၟာဗၞိက် ကေုာံ ညးမရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။
ညးဝွံ ကတ်လ္ၚတ် လဝ် ပညာ ပ္ဍဲ ဘာတန် ဍုင်လ္ဂုင် ကေုာံ တိုန် စိုပ် တက္ကသိုလ် လ္ဂုင် (Rangoon University) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မတိုန် တက္ကသိုလ် ဂှ်၊ ညးဝွံ လုပ် ဂကောံ ကွးဘာ တက္ကသိုလ် (Rangoon University Students' Union - RUSU) တုဲ ဒှ် ကၠုင် မိတ်သဟာဲ ကု ဗိုလ်ချုပ် အံင်သာန် ကေုာံ ဦးသန့် (U Thant) တအ် ရ။ ညးဝွံ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.A. ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ ရ။
၃။ ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကိုပ်ကၠာ သၠးပွး (Pre-independence Political Activities)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် ဂှ်၊ ဥူနု ဝွံ လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ တို့ဗမာအစည်းအရုံး (Do-Bama Asiayone) တုဲ ကလိဂွံ ယၟု သခင်နု (Thakin Nu) ရ。ညးဝွံ ဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် နဂါးနီ စာအုပ်အသင်း (Red Dragon Book Club) မဒှ် ဂကောံ မပတိတ် လိက်အုပ် ပရူ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ မာတ်ဝါဒ (Marxism) သွက်ဂွံ လညာတ် သၠးပွး ဂကူဗၟာ ရ။[၂]
အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II) ဍုင်ဂျပေန် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ ဂှ်၊ ဥူနု ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဝန်ဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ၚး (Minister of Foreign Affairs) ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ရုပ်အလုံ ဂျပေန် (Japanese puppet government) ဍုင်ဗၟာ ရ။ ကြဴနူ ဂျပေန် ကျ အာ ပၞာန် တုဲ၊ ညးဝွံ လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖဆပလ မဒှ် ဂကောံ မပံင်ကောံ ဒြဟတ် သွက် ပရေင်သၠးပွး အလုံစုံ ရ။
၄။ ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ အလဵုအသဳ ပထမ (Independence and First Premiership 1948-1956)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ဗိုလ်ချုပ် အံင်သာန် ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျူလာင် ၁၉ နေတ်၊ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ်၊ သၟိင် ဘုရင်ခံ ဗြိတိန် Hubert Rance ခပတိုန် ဥူနု နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဖဆပလ တုဲ ကဵု တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ အကူးအပြောင်း (Transitional government) ရ။ ညးဝွံ ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ကသုက် နု-အက်တလဳ (Nu-Attlee Treaty) ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး ရ။
ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၄၊ ၁၉၄၈ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွး တုဲ ဥူနု ဂှ် ဒှ် ကၠုင် နာယကဝန်ဇၞော် ပထမအိုတ် ရ။ ဆဂး၊ အလဵုအသဳ ညးတေအ် ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ ကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် (Civil war) ဗွဲမပြဟ်၊ မတွဟ်ဂး - ပရေင်ပုန်ကွာ် ကောန်မျူနေတ် (CPB) ကေုာံ ဂကောံ ကရေင် (KNU) တအ် ရ။ ဥူနု ဂစာန် ထိင်ဒဝ် ဍုင် ညံင် ဟွံဂွံ ထကး ပြး အာ နကဵု ပရေင်ရီုဗင် နူ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွံ ပရေင်သာသနာ ရ။[၃]
၅။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဖဆပလ ကေုာံ အလဵုအသဳ ယာယဳ (AFPFL Split and Caretaker Government 1958)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်၊ ဂကောံ ဖဆပလ မဒှ် ဂကောံ အဓိက အလဵုအသဳ ဂှ် ထကး အာ ၜါ ကရေက် ဟိုတ်နူ လညာတ် ဟွံကိတ်ညဳ ရေင်သကအ် ရ -
- ဖဆပလ သန့်ရှင်း (Clean AFPFL) - မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဥူနု ကေုာံ သခင်တင်။
- ဖဆပလ တည်မြဲ (Stable AFPFL) - မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဥူဗဆွေ ကေုာံ ဥူကျော်ငြိမ်း။
ဟိုတ်နူ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဏအ် တုဲ အလဵုအသဳ ဟွံမာန် တန်တဴ ညိင်ညိင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် လီုလာ် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ ဥူနု အာတ်မိက် သကိုပ်ပၞာန် နေဝေန် (General Ne Win) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ယာယဳ (Caretaker Government) ပွိုင် ၜါ သၞာံ သွက်ဂွံ ထိင် ဍုင် ကေုာံ ကၠောန် ပေါဲရုဲစှ် တၟိ ရ။
၆။ ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၁၉၆၀ ကေုာံ သၟိင်တၠ အလန် တတိယ (1960 Election and Third Premiership)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ်၊ ဂကောံ ဥူနု မပြံင်လှာဲ ယၟု ပြည်ထောင်စုပါတီ (Union Party - ပထစ) ဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞး အလုံစုံ (Landslide victory) တုဲ ဥူနု ကလေင် ဒှ် နာယကဝန်ဇၞော် အလန် တတိယ ရ။
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ အလန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဗုဒ္ဓဘာသာ နဒဒှ် ဘာသာ ဍုင် (State Religion) ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် ကလိဂွံ စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် မပ္တံကဵု ကချေင် ကေုာံ ကရေင် မရှ်ေသှ်ေ ခရေတ်ယာန် တအ် ဂွံ ဟွံဒးဂၞပ် တုဲ ပရေင်ပုန်ကွာ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ တုဲပၠန် ဂကူ ဖြော (Shan) တအ် လေဝ် အာတ်မိက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် သၠးပွး ဖက်ဒရယ် (Federalism) ရ။
| အလန် | စၟတ်တ္ၚဲ စတင် | စၟတ်တ္ၚဲ အုပ်နိဂီု | ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် |
|---|---|---|---|
| ပထမ | ၄ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈ | ၁၂ ဂျောန် ၁၉၅၆ | ဖဆပလ (AFPFL) |
| ဒုတိယ | ၂၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၇ | ၂၈ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၅၈ | ဖဆပလ (AFPFL) |
| တတိယ | ၄ ဧပရဳ ၁၉၆၀ | ၂ မာတ် ၁၉၆၂ | ပြည်ထောင်စုပါတီ (Union Party) |
၇။ ပရေင်သီအဝဵု သၞာံ ၁၉၆၂ ကေုာံ ဘဝ ထံင် (1962 Coup d'état and Imprisonment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူ ပရေင်အာတ်မိက် ဖက်ဒရယ် နူကဵု ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် ဍုင်ဗၟာ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု နေဝေန် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ဗၟာ မာန် ထကးပြး အာ ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂ မာတ် သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ်၊ နေဝေန် ကၠောန် ပရေင်သီအဝဵု (Coup d'état) တုဲ ရပ် ကြိုင် ထောအ် ဥူနု ကေုာံ ဝန်ဇၞော် တၞဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။[၄]
ဥူနု ဝွံ ဒးဒုင် ကြိုင် လဝ် ပ္ဍဲ ထံင် (ဟွံမဲ ကဵု အခေါင် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ) ပွိုင် ၅ သၞာံ ပြင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ပ္ဍဲ ထံင် ဂှ်၊ ညးဝွံ ကၠောန် ပရေင်ဘာသာ တုဲ ချူ လိက်ပတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ညးတေအ် ရ။ ညးဝွံ ဂွံ ဗၠး တိတ် နူ ထံင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆ ရ။
၈။ ဘဝ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် နူ မ္ၚး (Exile and Resistance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ဂွံ ဗၠး တိတ် တုဲ၊ ဥူနု ဝွံ အာတ်မိက် အခေါင် သွက်ဂွံ ပြံင် အာ တိတ် ဍုင် အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကုသဵု ဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ညးဝွံ တိတ် အာ ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ လက္ကရဴ ဂှ် ပြံင် အာ စိုပ် ဍုင် သေံ (Thailand) ရ။
ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ဂှ် ညးဝွံ ဒက်ပတန် ပါတီ ဒီမိုကရေစီ ပါလီမန် (Parliamentary Democracy Party - PDP) တုဲ ကၠောန် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် နကဵု လွဟ် (Armed resistance) ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ နေဝေန် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတေအ် ဂစာန် ပံင်ကောံ ကဵု ဂကောံ ကောန်ဍုင်အရင် (မပ္တံကဵု မန်၊ ကရေင်) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ်ဝွံ ဟွံအံင်ဇၞး ဟိုတ်နူ ပရေင်ထံက်ပင် သြန် အောန် ကေုာံ အခက်အခုဲ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃ ညးဝွံ နုက် တိတ် နူ ဂကောံ PDP တုဲ ပြံင် အာ မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ပၠန် ရ။
၉။ ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ ကေုာံ လအိတ် ဘဝ (8888 Uprising and Later Life/Death)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀၊ အလဵုအသဳ နေဝေန် ကဵု ပရေင်သၠးဒုဟ် (Amnesty) ကု ညးတဝ်စၞေဟ် တအ် တုဲ ဥူနု ကလေင် စိုပ် ဍုင်ဗၟာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဘာသာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဘာသာရေး ကေုာံ ချူ လိက်) ရ။
ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ (8888 Uprising) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ်၊ ဥူနု ကလေင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပၠန် တုဲ ညးဝွံ လလောင်တြး ဒက်ပတန် "အလဵုအသဳ တပြိုင်" (Parallel Government) မွဲ နဒဒှ် နာယကဝန်ဇၞော် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဏအ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် တၟိ (SLORC) တအ် စွံ ညးတေအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ကြိုင် (House arrest) စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၂ ရ။[၅]
ဥူနု စုတိ အာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၉၅ ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် နကဵု အာယုက် ၈၇ သၞာံ ရ။
၁၀။ အာဲကၟာဲ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ လညာတ် သာသနာ (Legacy, Literature, and Religious Views)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဥူနု ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု သြဇာ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ညးဝွံ ခၞံဗဒှ် လဝ် ပရေင်ချပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ သဵုရှယ်လစ် (Buddhist Socialism) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကၠောန် သဘင် ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာ (Sixth Buddhist Council) ပ္ဍဲ လ္ဂုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၄-၁၉၅၆ ညံင် ဂွံ အံင်ဇၞး ရ။
နကဵု ကဏ္ဍ လိက်ပတ် မ္ဂး၊ ဥူနု ဝွံ ချူ လဝ် လိက်အုပ် လိက်ဝတ္ထု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် လိက် "လူထုအောင်သံ" (The People Win Through) မဒှ် လိက်ဇာတ် ဒစးဒုင် ကောန်မျူနေတ်။ တုဲပၠန် ညးဝွံ ကၠာဲ လဝ် လိက် Dale Carnegie မတွဟ်ဂး "How to Win Friends and Influence People" နကဵု ယၟု "လူပေါ်လူဇော်လုပ်နည်း" ရ။ ဥူနု ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် သၟိင်တၠ မနွံကဵု စိုတ်ဓါတ် ခိုဟ် ဆဂး ဍိုန်လျ ပ္ဍဲ လညာတ် ဗျူဟာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Idealistic but politically weak) ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Butwell, R. (1969). U Nu of Burma. Stanford University Press, 15-22။
- ↑ Cady, J. F. (1958). A History of Modern Burma. Cornell University Press, 350-365။
- ↑ Smith, M. (1991). Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity. Zed Books, 120-135။
- ↑ Tinker, H. (1957). The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence. Oxford University Press, 45-50။
- ↑ Lintner, B. (1990). Outrage: Burma's Struggle for Democracy. White Lotus, 85-95။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အံင်သာန် (Aung San)
- နနေဝေန် (Ne Win)
- ဖဆပလ (AFPFL)
- ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈ (8888 Uprising)