ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန်

ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန် (Mediterranean Sea)
ဝှာင်:Mediterranean-Sea.jpg သၞေအ်သၞောဝ် ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန်
ဒၞာဲ	အကြာ ဥရောပ၊ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ
စၞောန်ဒၞာဲ	35°N 18°E
ဂကူ	ၜဳအပ္ဍဲတိုက် (Intercontinental sea)
ဇွောဝ်ဍာ် နူတမ်	သမုဒ္ဒရာအတ္တလန္တိတ် (နူပ္ၚံက်ၜဳဂျဳဗရောလ်တာ)၊ ၜဳဒေမ် (Black Sea)
ဇွောဝ်ဍာ် နူတမ်	ၜဳဗကေတ် (နူခၞောဝ်သူအေတ်)
ဒၞာဲဍာ်မခၠိုင်ကောံ	၃,၇၆၀,၀၀၀ စတုရန်းကီုလိုမီတာ
ဍုင်မနွံကဵု မနွံဇိုင်ဍာ်ဂှ်	၂၁ ဍုင် (မပ္တံကဵု သပိန်၊ ပြင်သေတ်၊ အဳတလဳ၊ ဂရိတ်၊ တူရကဳ၊ အဳဂျပ်)
ဇမၠိင် မသ္ၚောဲအိုတ်	၃,၈၆၀ ကဳလိုမဳတာ
အနာံ မသ္ၚောဲအိုတ်	၁,၆၀၀ ကဳလိုမဳတာ
ဨရိယျာ ဂအာင်	၂,၅၀၀,၀၀၀ စတုရန်းကီုလိုမီတာ
ဇမျိုဟ် ဗွဲသၟဟ်	၁,၅၀၁ မဳတာ
ဇမျိုဟ်	၅,၂၆၇ မဳတာ (Calypso Deep)
သတီုဍာ်	၃,၇၅၀,၀၀၀ ကုဗကီုလိုမီတာ
ဂလိုင်ဓါတ်ၜဵု မနွံ	၃၈ မိလ္လဳဂရမ်/လဳတာ (သၠုင်နူသမုဒ္ဒရာဓမ္မတာ)

၁။ နိဒါန် (Introduction)

ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန် (အင်္ဂလိက်: Mediterranean Sea) ဝွံ ဒှ်ၜဳမနွံကဵု အဓိကဂုဏ်သၟဟ်ပထဝဳ ကေုာံ ဝင်ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ ယၟုမ္ဂး "မေဒဳတာရေနဳယာန်" ဂှ် ကၠုင်နူဘာသာလာတေန် "Mediterraneus" မဂွံအဓိပ္ပါယ်ကေတ် "ဒေါဝ်တိ" (In the middle of the earth) ရ။ ၜဳဏအ်ဝွံ တန်တဴမံင် အကြာတိုက်ဇၞော် ၃ တိုက် - လ္ပါ်သၟဝ်ကျာနွံ ဥရောပ၊ လ္ပါ်သမၠုင်ကျာနွံ အာဖရိက ကေုာံ လ္ပါ်ဗၟံက်နွံ အာရှ ရ။ ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန် ဆက်စပ်လဝ်ကဵု သမုဒ္ဒရာအတ္တလန္တိတ် နကဵုပ္ၚံက်ၜဳခဍောတ်မွဲ မကော်စ "ပ္ၚံက်ၜဳဂျဳဗရောလ်တာ" (Strait of Gibraltar) ရ။

၂။ လက်သဏ်ပထဝဳ ကေုာံ ပယျဵုဓနက် (Geography and Boundaries)

ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန်ဝွံ နွံကဵုဗ္ဗေင်ဗဟေက်သမတ လှဲလးဗၞတ် ၂.၅ မိလျောန် စတုရန်းကီုလိုမီတာရ။

• ပွမပါ်ခြာဒေသ: နကဵုပထဝဳ ပါ်ခြာလဝ် ၂ က္ဍိုပ်ဇၞော် - ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန်လ္ပါ်ပလိုတ် (Western Mediterranean) ကေုာံ လ္ပါ်ဗၟံက် (Eastern Mediterranean) နကဵုတ္ကံသိသဳလဳ (Sicily) ရ။
• ၜဳခဍောတ်ဂမၠိုင်: အပ္ဍဲၜဳဇၞော်ဏအ် နွံကဵုၜဳခဍောတ်မဆေင်စပ် ဗွဲမဂၠိုင် ဥပမာ - ၜဳအဒြဳအေတ္တိစ် (Adriatic Sea)၊ ၜဳအေဂျဳယာန် (Aegean Sea) ကေုာံ ၜဳတဳရေနဳယာန် (Tyrrhenian Sea)။
• တ္ကံဂမၠိုင်: တ္ကံဒယှ်ေမနွံအပ္ဍဲၜဳဏအ်ဂှ် တ္ကံမာလ္တာ (Malta)၊ တ္ကံသိုက်ပြသ် (Cyprus)၊ တ္ကံသိသဳလဳ (Sicily)၊ ကေုာံ တ္ကံခရိတ် (Crete) တအ်ရ။

၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် (Climate and Ecology)

ရာသဳဥတုဒေသဏအ်ဂှ် ကော်စတပ်တပ် "ရာသဳဥတုမေဒဳတာရေနဳယာန်" (Mediterranean Climate) ရ။

• လက်သဏ်ရာသဳ: အခိင်ကှ်ေ (ကညင်) ဓဝ်မံင်တုဲ က္တဴ၊ အခိင်ဗြဲ (မုဟ်ကျာ) မ္ဂး နွံကဵုဓါတ်ဗြဲ ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။ ရာသဳဥတုဗီုဏအ် ဗဒှ်ကဵုတၞံဆုမနွံကဵုသၠဆုကြံင်င် (Sclerophyll) ဥပမာ - တၞံသြလိပ် (Olive) ကေုာံ တၞံစံပကာရ။
• ဇဳဝဂကူနာနာ (Biodiversity): ၜိုန်ရနွံဆ ၁% အခေါင်ဗ္ဗေင်ဍာ်ဂၠးကဝ်ကီု၊ ၜဳဏအ်နွံကဵု ဂကူမၞိဟ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆုၜဳ ဂၠိုင်နူ ၁၀,၀၀၀ ဂကူ (နွံစ ၆% ၜဳဂၠးကဝ်) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူဍာ်ၜဳက္တဴတိုန် ကေုာံ ဓါတ်ပေါတ် (Salinity) သၠုင်၊ ဗဒှ်ကဵုအန္တရာယ်ကဵု သၞောတ်ဂေဟဗေဒရ။

၄။ ဂုဏ်သၟဟ်ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Historical Significance)

ပ္ဍဲဝင်ခေတ်တြေံ၊ ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန်ဝွံ ဒှ် "ဂၠံင်ဇၞော်ယေန်သၞာင်" သွက်အေန်ပါယာဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။

• တမ်ရိုဟ်ယေန်သၞာင်: ဂကူဖိုနဳရှေန် (Phoenicians)၊ ဂကူဂရိတ်တြေံ (Ancient Greeks) ကေုာံ ဂကူရောမ တအ် စကာၜဳဏအ် သွက်ဂွံဆက်စပ် ပရေင်ကူသာန်သွံရာံ ကေုာံ လှဲပတိတ်အဝေါင်ပၞာန်ရ။
• Mare Nostrum: ပ္ဍဲခေတ်အေန်ပါယာရောမ၊ ရောမပိုင်ပြဳလဝ် ဒေသပွဳပွံင်ၜဳဏအ်သီုဖအိုတ်တုဲ ညးတအ်ကော်စၜဳဏအ်နကဵုဘာသာလာတေန် "Mare Nostrum" (ၜဳပိုဲ) ရ။

၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴအာကၠုင် (Economy and Trade)

ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန်ဝွံ စဵုကဵုလၟုဟ် ဒှ်စိုပ်သဇိုင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်ရ။

• ခၞောဝ်ဒေါဝ်သူအေတ် (Suez Canal): ကြဴနူခၞံဗဒှ်လဝ် ခၞောဝ်သူအေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉၊ ၜဳဏအ်ဒှ်အာ ဂၠံင်တရဴအဓိက ဆက်စပ်အကြာ ဥရောပ ကေုာံ အာရှ လ္ပါ်သမုဒ္ဒရာအိန္ဒိယ နကဵုတပ်တပ်ရ။
• ပရေင်တြေံတြေံ ကေုာံ အာရံင်: ပရေင်တံင်ဗြံက်ငါ (Fisheries)၊ ပရေင်စက်မှုကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Tourism) တအ်ဝွံ ဒှ်လာဘ်ဗဇာပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဍုင်ပွဳပွံင်တအ်ရ။ ဒေသကရုင်ဗြံက် (Riviera) ပ္ဍဲပြင်သေတ် ကေုာံ အဳတလဳ ဒှ်ဒေသအာတရဴဒယှ်ေအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။

၆။ ပြဿနာပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Challenges)

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန် အံင်မံင်ကဵု ဘေးအန္တရာယ်ပွဳပွူသဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်:

• ပရေင်ကုပကဝ် (Pollution): ဟိုတ်နူဒှ်ၜဳအပ္ဍဲတိုက် မပိတ်မံင် (ဆနွံဆပ္ၚံက်ဂျဳဗရောလ်တာ)၊ ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ အိက်ခမိဟ်ပလာသတိစ် (Plastic pollution) တအ် ကောံမံင်တုဲ တိတ်အာဝါတ်ရ။
• Overfishing: ပွမရပ်ငါဂၠိုင်လောန်ၜေတ်ပတ် ဗဒှ်ကဵုလၟိဟ်ငါဂမၠိုင် ယုတ်စှ်ေအာ ဗွဲမပြဟ်ရ။
• Lessepsian Migration: ဂကူစၞးနူၜဳဗကေတ် (Red Sea) လုပ်ကၠုင်နကဵု ခၞောဝ်သူအေတ် တုဲ လုပ်ပလီုထောံ ဂကူတိရစ္ဆာန်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲမေဒဳတာရေနဳယာန်ရ။

၇။ တင်ကောပ်ဂရင် (Conclusion)

ၜဳမေဒဳတာရေနဳယာန်ဝွံ မုဟ်စိုပ်ဒှ်ဆ ဗ္ဗေင်ဍာ်သဘာဝမွဲဓဝ်ဟေင်ဟရ၊ ဍေံဒှ်ဒၞာဲမစက္ကူကၠုင် ယေန်သၞာင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ်ရ။ ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်သဘာဝၜဳဏအ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင်ဇၞော် သွက်ဍုင်နာနာ ကေုာံ ဂကောံကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံဆက်ကှ်ေအာဲကၟာဲဏအ် သွက်အနာဂတ်ကောန်စဴတအ်ရ။

နိဿဲ (References)

• Abulafia, D. (2011). The Great Sea: A Human History of the Mediterranean. Oxford University Press.
• Braudel, F. (1949). The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II.
• King, R., Proudfoot, L., & Smith, B. (1997). The Mediterranean: Environment and Society. Routledge.