ၝောအ်တဲ
ၝောအ်တဲ (အၚ်္ဂလိက်: Inch, သင်္ကေတ: in ဟွံသေင်မ္ဂး ") ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ် (Imperial system) ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အမေရိကာန် (United States customary units) ရ။ တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲကဵု အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေဟ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မွဲ ၝောအ်တဲ မ္ဂး နွံ ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (Millimetres) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ဍုင် ကနေဒါ၊ ကေုာံ ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် ဒှ်တမ် ရ။[၁]
ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဆက် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အဓိက လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဇမၞော် မျက်နှာပြင် အီလက်ထရဝ်နစ် (Electronic displays)၊ ဗွိုက် ပလိုင် ဍာ် (Pipes)၊ ကေုာံ လွပ် ပရေင်စက်ယန္တရား (Engineering) တအ် ဏီ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ (Inch) နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ၝောအ်တဲ" ဟွံသေင်မ္ဂး "Inch" ဝွံ ဒှ် အဆက်အစပ် ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဗၞတ် ဇမၠိင် အဓိက တအ် ရ -
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောတ် မက်ထရစ် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် $1 \text{ inch} = 25.4 \text{ mm}$ (ဟွံသေင်မ္ဂး 0.0254 မဳတာ) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် သမ္တီ နကဵု လိက်ကသုက် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Inch" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် "uncia" (အန်သဳယာ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မွဲ ပ္ဍဲ စှ်ၜါ" (1/12) သွက် မွဲ ပေ ရ။ အရေဝ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် "ynce" ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) ရ။[၂]
ပ္ဍဲ အခိုက်အလိုက် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗၞတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမၞော် ဗွိုက် တၞုင် ၝောအ်တဲ (Thumb breadth) ကောန်မၞိဟ် မွဲ ရ။ သၟိင် အင်္ဂလာန် အက်ဒဝပ် ပထမ (King Edward I) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၄ ဂှ်၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဥပဒေ မွဲ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒးတုပ် ကဵု ဇမၠိင် "မသြောအ် ယာန် (Barleycorns) ၃ မ ထပ် လဝ် ရေင်သကအ်" ရ။
၃။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ခေတ်တၟိ (Modern Standardization)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ တေအ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် နွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညိည (ၜိုတ် 0.000002 ၝောအ်တဲ) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကဵု အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် စက်ယန္တရား မနွံပၟိက် ဍာံပြ ဗွဲမလောန် (Precision engineering) ရ။[၃]
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇူလာင် သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ ကေုာံ ဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth nations) တအ် ထပက် လိက်ကသုက် ကိုက်ညီ (International yard and pound agreement) တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် မွဲ ၝောအ်တဲ ဂှ် နွံ ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သွက် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
၄။ သင်္ကေတ ကေုာံ လွပ် (Symbols and Usage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သင်္ကေတ အဓိက သွက် ၝောအ်တဲ ဂှ် ဒှ် "in" (အတိုင် သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ အလုံ ဂၠးတိ ISO 31-1) ရ။ တုဲပၠန် သင်္ကေတ (") မကော်စ Double prime ဂှ်လေဝ် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ (ဥပမာ - 6" ဂွံအဓိပ္ပါယ် ၆ ၝောအ်တဲ)။
ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ ဓမ္မတာ၊ ၝောအ်တဲ တအ် ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု လၟိဟ် ကရေက် (Fractions) စၞး မစကာ လၟိဟ် ဒသမ (Decimals) ရ။ ဥပမာ - ၁/၂ ၝောအ်တဲ (Half inch)၊ ၁/၄ ၝောအ်တဲ (Quarter inch)၊ ကေုာံ ၁/၈ ၝောအ်တဲ တအ် ဒှ်တမ် ရ။
၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး (Equivalents and Conversions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ဒှ် သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး နူ ၝောအ်တဲ စိုပ် ဗၞတ် တၞဟ် တအ် ရ -
| ၝောအ်တဲ (Inch) | သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric System) | သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ် (Imperial System) |
|---|---|---|
| ၁ ၝောအ်တဲ (1 in) | ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (mm) | ၁/၁၂ ပေ (foot) |
| ၁ ၝောအ်တဲ (1 in) | ၂.၅၄ သေန်တဳမဳတာ (cm) | ၁/၃၆ ကိုက် (yard) |
| ၃၉.၃၇ ၝောအ်တဲ | ၁ မဳတာ (m) | ၃.၂၈ ပေ |
| ၀.၃၉၃၇ ၝောအ်တဲ | ၁ သေန်တဳမဳတာ (cm) | - |
၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရား (Usage in Engineering and Manufacturing)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Engineering and Manufacturing) ဂှ် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဒၟံင် ဏီ ရ။[၄]
ဥပမာ -
- ဗွိုက် ပလိုင် ဍာ် (Pipe threads) အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် စကာ လဝ် သၞောတ် ၝောအ်တဲ ရ (ဥပမာ - ၁/၂ ၝောအ်တဲ ပလိုင်)။
- က္ၜင် ကွဳစက် ကေုာံ က္ၜင် ကွဳလိုန် ဓါတ် (Wheel rims and tires) တအ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် နကဵု ၝောအ်တဲ လၟိုန် ရ (ဥပမာ - ၁၇ ၝောအ်တဲ က္ၜင်)။
- အက္ခရ် စက် ပ္ဍဲ ပရေင်ပတိတ် လိက် (Typography) တအ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု "Points" (၇၂ point မ္ဂး တုပ် ကဵု ၁ ၝောအ်တဲ) ရ။
၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဒဳဂျဳတေဝ် (Usage in Digital Displays and Screens)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology)၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် စံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် သွက် ဇမၞော် မျက်နှာပြင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
ဇမၞော် မျက်နှာပြင် တဳဗဳ၊ ကောန်ပျူတာ ပရေင်ဆဵု (Monitors)၊ သမာတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ကေုာံ တာဗလက် (Tablets) တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဇမၠိင် စၠောအ် ထောင့် (Diagonal inches) ရ။ တုဲပၠန် ကြပ် ကေုာံ ကဆံင် ကၠး ရုပ် (Display resolution) တအ်ဂှ် လေဝ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု လၟိဟ် ကောန်ရုပ် ပ္ဍဲ မွဲ ၝောအ်တဲ (Pixels per inch - PPI) ဟွံသေင်မ္ဂး (Dots per inch - DPI) လၟိုန် ရ။[၅]
၈။ တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် မက်ထရစ် (Comparison with Metric System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဂၞန် ၁၀ (Base-10) တုဲ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗၞတ် ဍေဟ် (ဥပမာ မဳလဳမဳတာ စိုပ် သေန်တဳမဳတာ) ဂှ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တွက် ဂၞန် ရ။
ဆဂး သၞောတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ စကာ သၞောတ် စှ်ၜါ (Base-12) ကေုာံ လၟိဟ် ကရေက် (Fractions - Base-2) မပ္တံကဵု ၁/၂, ၁/၄, ၁/၈, ၁/၁၆ ၝောအ်တဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဏအ်ရ သွက် ညးမဟွံကေင် စကာ တအ် မ္ဂး ဍေဟ် ထုဲထံင် တုဲ တွက်ဂၞန် ဝါတ်ခက် ညိ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Carpentry) မ္ဂး သၞောတ် ကရေက် ဏအ်ဝွံ ပါ် တိ/ဆု လောဲသွာ ရ။
၉။ ၝောအ်တဲ ပ္ဍဲ အခိုက်အလိုက် မန် (Inch in Mon Tradition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု အခိုက်အလိုက် ၜတ်ကၞာတ် မန် တြေံ ဂှ်၊ ပိုယ် လေဝ် စကာ အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ကီု ရ။ ဝေါဟာရ "ၝောအ်တဲ" ဏအ် ပ္ဍဲ အရေဝ်မန် ဝွံ တုပ် ညံင်ကဵု ဗၞတ် Thumb breadth မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် အင်္ဂလာန် တေအ် ကီု ရ။
အခိုက်အလိုက် မန် တြေံ မ္ဂး ၜတ်ကၞာတ် နကဵု က္ဍင် (Span)၊ ဟတ် (Cubit) တအ် နွံကီု လေဝ်၊ သွက် ဇမၠိင် မဍောတ်သွတ် ဂှ် စကာ ဇမၞော် ၝောအ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လပုဟ်တဲ (Digit/Finger) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဝေါဟာရ "ၝောအ်တဲ" ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ စကာ နဒဒှ် တင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) သွက် ဗၞတ် "Inch" ခေတ်တၟိ ရ။
၁၀။ လကျာ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ဍုင် အမေရိကာန် မွဲ ဓဝ် ဟေင် စကာ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် နဒဒှ် သၞောဝ် အလဵုအသဳ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နည်းပညာ အမေရိကာန် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ (Inch) ဂွံ တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။
အနာဂတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ၊ ဍေဟ် ဟွံကၠေအ်ကၠက် အာ ပြဟ်ပြဟ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မ္ဂး ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် သီုဖအိုတ် ယျ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) ကေုာံ နည်းပညာ မျက်နှာပြင် (Screen technology) တအ်ဂှ် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ (Global standard) မွဲ မဒး ဆက် စကာ အာ လအ်လ ဏီ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Judson, L. V. (1976). Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History. National Bureau of Standards, 10-15။
- ↑ (1989) "Inch", Oxford English Dictionary, 2nd, Oxford University Press။
- ↑ Astin, A. V. (1959). "Refinement of Values for the Yard and the Pound". Federal Register 24: 5348.
- ↑ Klein, H. A. (1974). The Science of Measurement: A Historical Survey. Dover Publications, 105-110။
- ↑ Display Resolution and PPI Explained. DisplayMate Technologies (2020).[permanent dead link]
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ် (Imperial system)
- သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system)
- ပေ (Foot - unit)
- သေန်တဳမဳတာ (Centimetre)