ၝောအ် တၞံ

ၝောအ် တၞံ (အၚ်္ဂလိက်: Stem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ရုက္ခဗေဒ (Botany) မ္ဂး၊ ဒှ် အင်္ဂါ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲကဵု တၞံဆု ကေုာံ တၞံ မနွံကဵု ပလိုင် ဇွောဝ် (Vascular plants) တအ် အကြာ ၝောအ် တၞံ ကဵု ရိုဟ် (Root) ရ။ ၝောအ် တၞံ ဝွံ ဒှ် အင်္ဂါ မယိုက်ဂၠေင် လဝ် သၠ (Leaves)၊ ပ္ကဴ (Flowers) ကေုာံ သတ် (Fruits) တအ် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် လျးတ္ၚဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မပလံင် ဗစိုပ် ဍာ်၊ ဓါတ် တိ (Minerals)၊ ကေုာံ စၞစ အကြာ ရိုဟ် ကဵု သၠ တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞံဆု တအ် ဂှ်၊ ၝောအ် တၞံ ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၞစ ရ။ ၝောအ် တၞံ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် သွက်ဂွံ တန်သိပ် စၞစ ကေုာံ ဍာ် မပ္တံကဵု ခဒမ် တိ (Tubers) တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၝောအ် တၞံ နကဵု လညာတ် လဒက်ပတန်၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Woody stem anatomy en.svg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ၝောအ် တၞံ ဆု မနွံကဵု လေယျာ တၞဟ်ဟ် (Woody stem anatomy)။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ၝောအ် တၞံ (Stem) ဝွံ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ ဒှ် ဝင်ရိုး (Axis) အဓိက မတိုန် လပါ် လတူ အာ ဇရေင် လျးတ္ၚဲ (Phototropism) ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ အိုတ် အကြာ ၝောအ် တၞံ ကဵု ရိုဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲကဵု ၝောအ် တၞံ ဝွံ နွံကဵု က္ဍတ် (Nodes) ကေုာံ အကြာ က္ဍတ် (Internodes) ရ။

• က္ဍတ် (Nodes): ဒှ် ဒၞာဲ မတိုန် တိတ် သၠ၊ ဓါင် (Branches)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴ။
• အကြာ က္ဍတ် (Internodes): ဒှ် ဒၞာဲ လဒေါဝ် အကြာ က္ဍတ် ၜါ မဆက်စပ် လဝ် ရေင်သကအ်။

ၝောအ် တၞံ တအ်ဝွံ မလေပ် နွံ လတူ တိ ကီုလေဝ်၊ ၝောအ် တၞံ လ္ၚဵု ဂှ် နွံ သၟဝ် တိ မပ္တံကဵု တၞံ ခါင် ကဵု မဗြာတ် (Rhizomes and bulbs) တအ် ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ရုက္ခဗေဒ (History and Botanical Studies)

ပရေင်လ္ၚတ် လတူ ၝောအ် တၞံ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) လက်ထက် တၠပညာ သဳအဝ်ဖရာတ်တပ် (Theophrastus) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် ရုက္ခဗေဒ ပထမအိုတ် ရ။ ညး ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ တၞံဆု တအ် နကဵု ဗီုပြင် ၝောအ် တၞံ မပ္တံကဵု တၞံဆု ဇၞော် (Trees)၊ တၞံဆု ဍောတ် (Shrubs) ကေုာံ တၞံ ယောမ် (Herbs) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ မာန် ခၞံဗဒှ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု Marcello Malpighi ကေုာံ Nehemiah Grew တအ် လ္ၚတ် ဆဵု လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ၝောအ် တၞံ မပ္တံကဵု ပလိုင် ဍာ် ကေုာံ ပလိုင် စၞ တအ် ရ။

၃။ လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy and Structure)

လဒက်ပတန် ၝောအ် တၞံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လေယျာ တိရှူး (Tissues) အဓိက ပိ သာ် ရ -

1. လေယျာမ္ၚး (Epidermis): ဒှ် လေယျာ စၞာံ မ္ၚး အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဇကဟ် (Water loss) ကေုာံ စဵုဒၞာ စၟယဲ တအ်။
2. လေယျာလဒေါဝ် (Cortex): ဒှ် ဒၞာဲ မတန်သိပ် စၞစ (Starch) ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ကု တၞံ။
3. လေယျာပလိုင် (Vascular Tissue): ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် တုဲ ပါ်လဝ် ၜါ -

 * ဇိုင်လာမ် (Xylem): ဒှ် ပလိုင် မဇွောဝ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်တိ နူ ရိုဟ် တိုန် အာ စိုပ် သၠ။
 * ဖလဝ်အေမ် (Phloem): ဒှ် ပလိုင် မဇွောဝ် စၞစ (သဂြာ) မကၠောန် လဝ် နူ သၠ စှ်ေ အာ ဇရေင် ရိုဟ် ကေုာံ ဒၞာဲ တၞဟ် တအ်။

၄။ ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် အဓိက (Functions and Primary Roles)

ၝောအ် တၞံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လမျီု တၞံဆု ရ -

• ပရေင်ထံက်ပင် (Support): ယိုက်ဂၠေင် သၠ ညံင် ဂွံ ဒုင် ကေတ် လျးတ္ၚဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သွက် ပရေင်ကၠောန်စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)။
• ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transport): ပလံင် ဍာ် ကေုာံ စၞစ အကြာ ရိုဟ် ကဵု သၠ။
• ပရေင်တန်သိပ် (Storage): တၞံ လ္ၚဵု တအ် (ဥပမာ - တၞံ တ္ၜဴ) တန်သိပ် လဝ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ၝောအ် တၞံ ညံင် ဂွံ ဂျိုင် ပ္ဍဲ ဥတု ကသီု။
• ပရေင်ကၠောန်စၞ (Photosynthesis): ပ္ဍဲကဵု ၝောအ် တၞံ သၚေက် (ဥပမာ - တၞံ ခတဵုကၟာ်) တအ် ဂှ်၊ ၝောအ် တၞံ သီု ကၠောန် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ မာန် ကီု ရ။

၅။ ဂကူ ၝောအ် တၞံ ဂမၠိုင် (Types of Stems)

ၝောအ် တၞံ တအ်ဝွံ နွံ နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် အကာဲအရာ မတန်တဴ ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ၝောအ် တၞံ နာနာ

ဂကူ ၝောအ် တၞံ	ပွံက် ကေုာံ ဗီုပြင်	ဥပမာ တၞံ
ၝောအ် တၞံ လတူ ကျာ (Aerial stems)	ၝောအ် တၞံ မတိုန် လတူ တိ တပ်တပ်၊ နွံကဵု ၝောအ်ဆု ကေုာံ ၝောအ် ယောမ်။	တၞံ ဆု၊ တၞံ သြောအ်၊ တၞံ က္ၜဴ။
ၝောအ် တၞံ သၟဝ် တိ (Underground stems)	ၝောအ် တၞံ မတိုန် သၟဝ် တိ သွက်ဂွံ တန်သိပ် စၞ တုဲ မလေပ် ကလေင် တိုန် ၝောအ် တၟိ မာန်။	တၞံ ခါင် (Rhizome)၊ တၞံ ကဥ (Tuber)၊ မဗြာတ် (Bulb)။
ၝောအ် တၞံ ခမောံ (Creeping stems)	ၝောအ် တၞံ မလာမ် အာ လတူ တိ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ မတိုန် လတူ တၞံ တၞဟ်။	တၞံ ဖရုံ၊ တၞံ ဗင်ယာ (Strawberry)၊ တၞံ တသုန်။

၆။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Growth and Modifications)

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ၝောအ် တၞံ ဝွံ ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -

1. ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပထမ (Primary Growth): ဒှ် ပရေင်တိုန် သၠုင် ဇမၠိင် ၝောအ် တၞံ နူကဵု ကၞောတ် တၞံ (Apical meristem) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် တၞံ ဂွံ သၠုင် တိုန်။
2. ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒုတိယ (Secondary Growth): ဒှ် ပရေင်ဇၞော် တိုန် ဇမၞော် ၝောအ် တၞံ လပါ် ဇမၠိင် အနာံ နကဵု လေယျာ ကေမ်ဗဳယောမ် (Cambium) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် တၞံဆု တအ် ဂွံ ဇၞော် တုဲ ကတဵုဒှ် သၞောဝ် လဝိုင် ဆု (Tree rings) ဇၟာပ် သၞာံ ရ။

၇။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ဓါတ် (Physiology and Nutrients Transport)

ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဍာ် အပ္ဍဲ ၝောအ် တၞံ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သဳအိုရဳ ဓရိုဟ် ပရေင်တံင် (Cohesion-Tension Theory) ရ။ ကာလ ဍာ် ဇကဟ် တိတ် နူ သၠ (Transpiration) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဒြဟတ် မတံင် ကေတ် ဍာ် နူကဵု ရိုဟ် တိုန် အာ လပါ် လတူ နူကဵု ပလိုင် ဇိုင်လာမ် ရ။

သွက် ပရေင်ပလံင် စၞစ (သဂြာ) ဂှ်၊ ပလိုင် ဖလဝ်အေမ် စကာ ဒြဟတ် ဖိအား (Pressure Flow Hypothesis) သွက်ဂွံ ပလံင် သဂြာ နူကဵု သၠ (ဒၞာဲ မကၠောန်) အာ စိုပ် ဇရေင် ခဒမ်၊ ရိုဟ်၊ ကေုာံ သတ် (ဒၞာဲ မတန်သိပ်) ရ။

၈။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic and Human Uses)

ၝောအ် တၞံ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ဇၞော်မောဝ် သွက် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် နာနာ သာ် ရ -

• ဆု ကေုာံ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ (Timber and Construction): ၝောအ် တၞံ ဆု ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကပေါတ် သြိုင် သ္ၚိ ကေုာံ ကၠောန် ကပေါတ် သ္ၚိဌာန် (Furniture)။
• စၞစ (Food): ၝောအ် တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၞံ ကဥ (Potato)၊ တၞံ က္ၜဴ (Sugarcane)၊ ကေုာံ တၞံ ခါင် တအ်ဂှ် ဒှ် စၞစ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။
• ဇုက် ကေုာံ လေယျာ (Fibers): တၞံ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု တၞံ နှာဲ (Jute) ကေုာံ ပိုက် (Flax) တအ်ဝွံ ကဵု ဇုက် ခိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ယာတ် ကေုာံ တိုင် ဇုက်။
• ဂဥုဲ (Medicine): ၝောအ် တၞံ လ္ၚဵု (ဥပမာ - ၝောအ် ဆု သဳနချောနာ / Cinchona) တအ်ဝွံ ပတိတ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဇဳဖျူ (Malaria) ရ။

၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Ecological Importance)

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) မ္ဂး၊ ၝောအ် တၞံ ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် တန်တဴ သွက် တိရစ္ဆာန် နာနာ သာ် ရ (ဥပမာ - ကဝေင် ဂစေမ်၊ တိရစ္ဆာန် မမံင် လတူ ဆု)။

တုဲပၠန် ၝောအ် တၞံ ဆု (Woody stems) တအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မတန်သိပ် လဝ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon sink) အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်တန်သိပ် ကာဗောန် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ယှောတ်ဖအောန် ဓါတ် ဂျိ ပ္ဍဲ လတူ အကာသ ကေုာံ ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) မာန် ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Future and Research)

သုတေသန ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲကဵု ရုက္ခဗေဒ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ၝောအ် တၞံ (Genetic engineering of stems) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တၞံ မမာန် ဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ အခိင် ကသီု ဍာ် အောန် (Drought resistance) ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စကာ ၝောအ် တၞံ တအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ပၟတ် ဇဳဝ (Biofuels) မပ္တံကဵု Ethanol နူ တၞံ က္ၜဴ ကေုာံ သြောအ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ နကဵု လညာတ် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ၝောအ် တၞံ ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ရိုဟ်ကၞက် မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ရုက္ခဗေဒ (Botany)
• သၠ (Leaf)
• ရိုဟ် (Root)
• ပရေင်ကၠောန်စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)