LGBT
 အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag) ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ဂကောံ မၞိဟ် LGBT အလုံ ဂၠးတိ ရ။ | |
|---|---|
| မလိက် က္ဍိုပ် | LGBTQ, LGBTQIA+, GLBT |
| ဗွိုင် | အလုံ ဂၠးတိ (Global) |
| တင်ရန်တၟအ် အဓိက | ပရေင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမဒုင်တဲ ပရေင် လိင် ကေုာံ လက္ခဏာ မတၞဟ်ခြာ |
| တမ်မူလ | ချဳဒရာင် အခေါင်အရာ သၟတ် လပါ် လိင် ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ (ဥပမာ- ပေါဲကလိုက်ကမဵု Stonewall သၞာံ ၁၉၆၉) |
| ပြသၞာ အဓိက | ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန် (Same-sex marriage), စဵုဒၞာ ပရေင် ဍဵုဍိုက်, အခေါင် သွက် ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ
|
LGBT ဝွံ ဒှ် မလိက် က္ဍိုပ် (Acronym) မကၠုင် နူ မလိက် အင်္ဂလိက် မတွံဂး Lesbian (ဗြဴဆာန်ဗြဴ), Gay (တြုဟ်ဆာန်တြုဟ်), Bisexual (ညးမဆာန် ၜါ လပါ်), ကေုာံ Transgender (ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ/လိင်) ရ။ မလိက် က္ဍိုပ် ဏအ် ဝွံ စ စကာ ကၠုင် လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် တုဲ ဍေံ ဝွံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မၞုံ ကု လညာတ် ကေုာံ ပရေင် ဒုင်စသိုင် လပါ် လိင် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးမဆာန် လိင် တၞဟ်ခြာ (Heterosexual) ကေုာံ ညးမၞုံ လက္ခဏာ တုပ် ကု အခိင် မသၠးဂၠံဂဝ် (Cisgender) တအ် ရ။[၁]
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် မလေပ် စကာ ဝေါဟာရ LGBTQ ဟွံသေင်မ္ဂး LGBTQIA+ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ စုတ် ဂကောံ မၞိဟ် မၞုံ ကု လက္ခဏာ လိင် တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု Queer, Intersex, ကေုာံ Asexual တအ် ရ။ ဂကောံ LGBT ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဇၞော်လှဲလး တုဲ ညးတအ် ဂစာန် ချဳဒရာင် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ်، ပရေင် စဵုဒၞာ နူ ပွမဍဵုဍိုက်၊ ကေုာံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် (Same-sex marriage) အလုံ ဂၠးတိ ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စကာ ဝေါဟာရ "LGBT" ဏအ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ မဆေင် ကု ဂဥုဲ မပ္တံ ကု "Homosexual" ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ကေုာံ ၁၉၆၀ တအ် ဂှ် ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အဓိပ္ပါယ် ပရေင် ယဲ ကေုာံ ပရေင် ကမၠောန် မဟွံခိုဟ် (Negative connotation) တုဲ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ ကၠုင် ဝေါဟာရ "Gay" (ဂေး) ရ။
ဆဂး ဝေါဟာရ Gay ဂှ် ဍေံ စၞောန်ပညုင် ဆ တြုဟ်ဆာန်တြုဟ် ဓဝ် တုဲ၊ ဗြဴဆာန်ဗြဴ တအ် အာတ်မိက် ကၠုင် ညံင်ဂွံ စကာ ယၟု ညးတအ် "Lesbian" ကီု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် ဂှ် ညးတအ် စ စကာ "LGB" တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် မ္ဂး ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ (Transgender) တအ် လေဝ် ပါလုပ် ကၠုင် တုဲ ဝေါဟာရ "LGBT" ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။[၂]
၂. မအက္ခရ် အဓိက ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် (Core Letters and Concepts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]LGBT ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂကောံ အဓိက ပန် သာ် မတွံဂး-
| မအက္ခရ် | ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် | အဓိပ္ပါယ် (မန်) | ပွံက် သရုပ် |
|---|---|---|---|
| L | Lesbian | ဗြဴဆာန်ဗြဴ | မၞိဟ်ဗြဴ မၞုံ ကု ပရေင် ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ ပရေင် စိုတ်ဓါတ် ဆက်စပ် ကု မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ရေင်သကအ်။ |
| G | Gay | တြုဟ်ဆာန်တြုဟ် | မၞိဟ်တြုဟ် မၞုံ ကု ပရေင် ဆာန်ကၟိန် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ ရေင်သကအ် (လဆောဝ် စကာ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကီု လေဝ် ဂွံ)။ |
| B | Bisexual | ညးမဆာန် ၜါ လပါ် | ပူဂိုလ် မၞုံ ကု ပရေင် ဆာန်ကၟိန် ကု လိင် သီု ၜါ လပါ် (တြုဟ် ကေုာံ ဗြဴ)။ |
| T | Transgender | ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ | ပူဂိုလ် မၞုံ ကု လက္ခဏာ ပရေင် စိုတ် ဟွံတုပ် ကု လိင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နူ အခိင် မသၠးဂၠံဂဝ်။ (ဥပမာ- သၠးဂၠံဂဝ် နဒဒှ် တြုဟ် ဆဂး ဂျိုင် လမျီု နဒဒှ် ဗြဴ) |
တင်စၟတ်: L, G, ကေုာံ B ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် (Sexual Orientation) တုဲ၊ T ဂှ် ဒှ် ပရေင် လက္ခဏာ လိင် (Gender Identity) ရ။ ဍေံ ၜါ သာ် ဏအ် ဝွံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။[၃]
၃. ပရေင်ပါလုပ် မလိက် တၞဟ်ဟ် (LGBTQ+ and Further Inclusions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ပါလုပ် သွက် ဂကောံ မၞိဟ် မၞုံ ကု ပရေင် ဒုင်စသိုင် လိင် တၞဟ်ဟ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပန် သာ် လတူ ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ထပ် စုတ် မအက္ခရ် တၞဟ်ဟ် ရ။
- Q (Queer / Questioning): ညးမၞုံ လက္ခဏာ ဟွံလုပ် ကိုက် ကု သၞောတ် ဓမ္မတာ (Queer)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဃော ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် စမ်ၜတ် လက္ခဏာ ဇကု ဏီ (Questioning)။
- I (Intersex): ညးမသၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် သီု မၞုံ ကု ဓါတ် ခန္ဓကာယ လိင် သီု ၜါ လပါ် မနှဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ်။
- A (Asexual / Aromantic): ညးမဟွံမဲ ကု ပရေင် အာရီု ဆာန်ကၟိန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် လိင် ကု ညးလဵု မွဲ ရ။
- + (Plus): သင်္ကေတ "အပေါင်း" ဝွံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ဂကောံ လိင် တၞဟ်ဟ် သီုဖအိုတ် မပ္တံ ကု Pansexual, Non-binary တအ် ရ။[၄]
၄. ဝင် ကေုာံ ချဳဒရာင် အခေါင်အရာ (History and Rights Movement)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ ဝင် တမၠာ တေအ် (ဥပမာ- ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရောမ) မ္ဂး ပရေင် ဆာန်ကၟိန် အကြာ လိင် တုပ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဓမ္မတာ မွဲ ကီု လေဝ်၊ ကြဴနူ သာသနာ မယှ်ေသှ်ေ ကျာ် မွဲ ဓဝ် (Abrahamic religions) ပြးဇး ကၠုင် ဂှ်၊ ပရေင် ဏအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒုဟ် ဥပဒေ ရ။
ပရေင် ချဳဒရာင် သွက် အခေါင်အရာ LGBT ခေတ် တၟိ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ် စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ (Institut für Sexualwissenschaft) ရ။ ဆဂး ပေါဲ အဓိက မဖန်ဗဒှ် ကဵု ချဳဒရာင် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ပေါဲ ကလိုက်ကမဵု သတုန်ဝေါလ် (Stonewall Riots) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ပ္ဍဲ ဍုင် နျူယံက် (New York) ရ။ ဂကောံ LGBT တအ် ဒစဵုဒစး ပရေင် ရပ်စုတ် ထံင် နူကဵု ဗၠာဲရက် တအ် တုဲ နူ ဂှ် စ တုဲ ဂကောံ ဂၠာဲ အခေါင်အရာ တအ် ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။[၅]
၅. သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Law and Equality)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပရေင် သၞောဝ် ဥပဒေ မဆေင် ကု LGBT ဝွံ တၞဟ်ခြာ တဴ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။
- ပွမကဵု အခေါင် ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် (Same-sex marriage): ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် လိင် တုပ် ဂွံ ဒက် သ္ၚိကၟိန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ၜိုတ် ၃၀ ပြင် (မပ္တံ ကု အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်၊ ထာဲဝါန်) ကဵု လဝ် အခေါင် ဏအ် ရ။
- ပွမစၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် (Criminalization): ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံ ကု ဍုင် အာရပ် ကေုာံ ဍုင် အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် တုပ် ဂှ် ဒှ် ဒုဟ် ဥပဒေ တုဲ လဆောဝ် မ္ဂး သီု ဒးဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ဂစိုတ် ဏီ ရ။[၆]
၆. ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘင် ပရိုက် (Culture and Pride Events)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယေန်သၞာင် LGBT ဝွံ မၞုံ ကု သင်္ကေတ ကေုာံ သဘင် မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
- ဂိတု ပရိုက် (Pride Month): ဂိတု ဂျောန် (June) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဂိတု Pride Month သွက်ဂွံ ဗှ် သမ္တီ ပေါဲ သတုန်ဝေါလ် တုဲ သဘင် ကွာ် ဂၠံင် (Pride Parade) တအ် မလေပ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင် ရ။
- အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag): ဂဳဗတ် ဗေကာ (Gilbert Baker) ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အလာံ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ရ။ အသာ် ဇၟာပ် သာ် ဝွံ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် မပ္တံ ကု လမျီု၊ လွဳပရာ၊ လျးတ္ၚဲ၊ သဘာဝ၊ ကေုာံ ဇြဟတ် စိုတ် ရ။
- ဗွဲကြဴ ဏအ် အလာံ တၟိ မကော်စ "Progress Pride Flag" မထပ် စုတ် လဝ် အသာ် မစၞောန် ကု မၞိဟ် လိင် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ မၞိဟ် ဇၞော် မၞုံ ကု အသာ် စၞာံ လမ္စံက် တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။[၇]
၇. ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Health and Social Issues)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကောံ မၞိဟ် LGBT တအ် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ထတ်ယုက် မဇၞော် လောန် ရ။
- ပရေင် စိုတ်ဓါတ် (Mental Health): ဟိုတ်နူ ပွမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဟွံဒုင်တဲ နူ မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မၞိဟ် တုဲ၊ သၟတ် LGBT ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဆဵုဂဗ ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ (Depression) ကေုာံ အန္တရာယ် ပွမဂစိုတ် ဇကု မသၠုင် လောန် ရ။
- ယဲ HIV/AIDS: ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် ဂှ် ကပ် ယဲ AIDS ပြးဇး ကၠုင် တုဲ ဂကောံ LGBT (ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်တြုဟ်) တအ် ဒးဒုင် လေင် လမျီု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂဥုဲ မပ္တံ ကု PrEP တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် စဵုဒၞာ ခိုဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။[၈]
၈. သာသနာ ကေုာံ လညာတ် လတူ LGBT (Religion and LGBT)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် သာသနာ လတူ LGBT ဝွံ တၞဟ်ခြာ တဴ ဗွဲမလောန် ရ။
- သာသနာ ခရေတ် ကေုာံ အေတ်သလာမ်: ဂိုဏ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ဟွံဒုင်တဲ ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် တုပ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဘာကျာ် လ္ၚဵု တအ် စ ဒုင်တဲ ကေုာံ ကၠောန် ပေါဲ မင်္ဂလ သွက် ညးတအ် ကီု ရ။
- သာသနာ ဟိန္ဒူ: လိက် ပြကိုဟ် လ္ၚဵု တွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဒေဝတဴ မပြံင်လှာဲ လိင် မာန် ရ၊ တုဲ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ တအ် ညးကော် စ "ဟိဂျရာ" (Hijra) မၞုံ ကု ဒၞာဲ ဝိုင် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။
- ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ: ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် ပညပ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် လတူ လိင် တုပ် ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမဝေင်ပါဲ "ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ" မဒှ် ပွမပလီု စိုတ် ညးတၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဗၠေတ် ကု ညးမၞုံ ကု တၠ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သေံ ဂှ် ပရေင် ဒုင်တဲ နွံ သၠုင် ရ။[၉]
၉. LGBT ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ဍုင်ပိုဲ (LGBT in Asia and Local Context)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ မ္ဂး ပရေင် အခေါင်အရာ LGBT ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် သိုက်သိုက် ရ။
- ထာဲဝါန် (Taiwan): ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ မကဵု အခေါင် ဒက် သ္ၚိကၟိန် လိင် တုပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။
- သေံ (Thailand): သေံ ဝွံ ပြာကတ် ကု ပရေင် ဒုင်တဲ မၞိဟ် LGBT ကေုာံ မၞိဟ် ပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ (Kathoey) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဏအ် ဍုင်သေံ လေဝ် အာစိုပ် ပရေင် အံင်ဇၞး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် တုပ်သၟဟ် ကီု ရ။
- ဍုင်ပိုဲ (Myanmar/Mon): ပ္ဍဲ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး သၞောဝ် ဥပဒေ ရာဇာသတ် ပိုဒ် ၃၇၇ (Section 377) မသှ်ေ သၟေဟ် နူ ခေတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပရေင် လိင် တုပ် ဏီ ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ဂကောံ မၞိဟ် LGBT (မပ္တံ ကု အခြောက်/မိမန်) တအ် ဝွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘင် ပေါဲ နတ် ဂမၠိုင် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး သၟတ် တအ် ညာတ် ကၠိုဟ် ကၠုင် ပရူ LGBT ဂၠိုင် တိုန် တုဲ ပရေင် ဒုင်တဲ လေဝ် ခိုဟ် တိုန် ဒၟံင် ရ။[၁၀]
၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ American Psychological Association. (2008). *Answers to your questions: For a better understanding of sexual orientation and homosexuality*. Washington, DC.
- ↑ Faderman, Lillian (1991). *Odd Girls and Twilight Lovers: A History of Lesbian Life in Twentieth-Century America*. Penguin Books, p. 210-215.
- ↑ Stryker, Susan (2008). *Transgender History*. Seal Press, p. 11-12.
- ↑ Gold, Michael (2018-06-21). "The ABCs of L.G.B.T.Q.I.A.+". *The New York Times*.
- ↑ Chauncey, George (1995). *Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World*. Basic Books.
- ↑ ILGA World (2020). *State-Sponsored Homophobia Report*. International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association.
- ↑ D'Emilio, John (1983). *Sexual Politics, Sexual Communities*. University of Chicago Press.
- ↑ Meyer, I. H. (2003). "Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations". *Psychological Bulletin*.
- ↑ Pew Research Center (2013). *The Global Divide on Homosexuality*.
- ↑ UNDP, USAID (2014). *Being LGBT in Asia: Thailand Country Report*. Bangkok.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- LGBT ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်
- Stonewall UK - ဂကောံ အခေါင်အရာ LGBT
- OutRight Action International