သကတ်လာန်

သကတ်လာန် (အင်္ဂလိက်: Scotland; ဂေလဳ: Alba) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ်သၟဝ်ကျာ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain) တုဲ ပွဳပွူဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ အတ္တလာန်တေတ် ကေုာံ ၜဳသၟဝ်ကျာရ။ လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် နွံပယျဵု မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်သကတ်လာန်ဂှ် ၜိုန်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် နွံကဵု ပါလဳမာန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပညာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် အဳဒေန်ဘရာ (Edinburgh) တုဲ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဂလာသဂိုဝ် (Glasgow) ရ။

သကတ်လာန် (Scotland)

အလာံ (Flag) | တဆိပ်ကောန်ဂကူ (Royal Arms)
ဍုင်ဇၞော်	အဳဒေန်ဘရာ (Edinburgh)
ဍုင်ဇၞော်အိုတ်	ဂလာသဂိုဝ် (Glasgow)
အရေဝ်ဘာသာ ရုင်	အင်္ဂလိက်, သကတ်, ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic)
လၟိဟ်မၞိဟ်	၅.၄ ပြကောဋိ (၂၀၂၂ ဆိင်ကပ်)
တမ်သြန်	ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
သၞောတ်အုပ်ဓုပ်	ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် (သၟဝ် ယူကေ)
ညးအုပ်ဓုပ် ကဆံင်ပထမ	First Minister (John Swinney)

၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလယၟု (Introduction and Etymology)

ယၟု "သကတ်လာန်" (Scotland) ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လပ်တေန် "Scoti" (သကဝ်တဳ) မဒှ် ယၟု ညးလပ်တေန်တအ် မကော်စ ဂကူဂေလဳ (Gaelic) မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ယေန်သၞာင် အခိုက်အလိုက် မတၟေင်တၞဟ်ခြာ ဗီုကဵု ဗွိုက်လတက် ကေဝ် (Kilt)၊ တူရိယာ ဘက်ပါက် (Bagpipes) ကေုာံ ဝင်မဇြိုဟ်နက်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ပံင်ကောံလဝ် ကု အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၇ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အမျိုးသားရေး (Nationalism) ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် ဒှ်ဍုင်ဗၠးၜး (Independence) ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ။

၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (History and the Union)

ဝင် သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် ဝင် မပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် သွက် ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရ-

• ခေတ်ကိုပ်ကၠာ (Early History): ပ္ဍဲအခိင် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီ ဂရိတ်ဗြိတိန်ဂှ်၊ ညးတအ် သီကေတ် သကတ်လာန် (လပါ်သၟဝ်ကျာ) ဟွံမာန်တုဲ ဒးသိုင်လဝ် ကၟာင် Hadrian's Wall သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ Picts တအ်ရ။
• ပၞာန် ဗၠးၜး (Wars of Independence): ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃-၁၄ ဂှ် သကတ်လာန် ဒးဒုင် ဗတိုက် နကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပြာကတ် ဗီုကဵု William Wallace (ဝဳလဳယေမ် ဝေါလေသ်) ကေုာံ Robert the Bruce တအ် စဵုဒၞာ ဍုင်တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ပၞာန် Bannockburn ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၁၄ ရ။
• ပရေင်ပံင်ကောံ (The Union): ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၃ ဂှ် ဨကရာဇ် သကတ်လာန် James VI ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် (Union of the Crowns) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် ပါလဳမာန် ၜါလပါ် တုပ်စိုတ် ထပက်စၟတ်တဲ Acts of Union တုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပတန် ဍုင် "ဂရိတ်ဗြိတိန်" (Great Britain) ရ။

၃။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate)

ဒဵု Ben Nevis မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ

ပထဝဳ သကတ်လာန် ဂှ် နွံကဵု ဒဵုဇၞော်ဇၞော်၊ ၜဳ ကေုာံ တကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒေသ အဓိကရ-

• ဒေသ ဒဵုသၠုင် (Highlands): နွံ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ဒှ် ဒေသ ဒဵုဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ လစ (Lochs) ဂမၠိုင်ရ။ ဒဵု Ben Nevis မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
• ဒေသ ဒဵုသဝ် (Lowlands): နွံ လပါ်လဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ။ ဒေသဏအ်ဂှ် ဍုင်ဇၞော် ဗီုကဵု ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ နွံတုဲ မၞိဟ်မံင် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
• တကအ်ဂမၠိုင် (Islands): သကတ်လာန် နွံကဵု တကအ် ၇၉၀ ပြင်ရ။ တကအ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် Hebrides, Orkney, ကေုာံ Shetland တအ်ရ။

ရာသဳဥတုဂှ် ဒှ် ရာသဳဥတု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ (Temperate oceanic) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂံက် ကေုာံ ကျာထတ် ဗွဲမလောန်ရ။

၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics)

သကတ်လာန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ်အပိုင် (Devolution) တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ပါလဳမာန် သကတ်လာန် (Scottish Parliament) ပ္ဍဲ အဳဒေန်ဘရာ ရ။

• ပါလဳမာန်: နွံကဵု အမာတ် ၁၂၉ တၠ တုဲ ဖျေဟ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်စတုလောက တအ် အလဵုဇကု ဂွံရ။
• ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်: ဗော် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဗော် ကောန်ဂကူ သကတ် (Scottish National Party - SNP) မဒှ် ဗော် မဂစာန် သွက် ဗၠးၜး (Independence) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဗော် Labour ကဵု Conservative တအ်လေဝ် နွံရ။
• က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်: ညးအုပ်ဓုပ် လပါ်သကတ်လာန် ဂှ် ကော်စ First Minister ရ။

၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တင်ပ္တိတ် (Economy and Exports)

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ သကတ်လာန်

ကဏ္ဍ	ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
ကၠေင်ဒါတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂေတ်	ဒေသ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ကၠေင်ဒါတ် အဓိက သွက် အလုံ ယူကေ မွဲရ။
အရက် ဝဳသကဳ (Whisky)	Scotch Whisky ဂှ် ဒှ် ကုန်ပစ္စည်း ပ္တိတ် ဍုင်သအာင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Services)	ဍုင်အဳဒေန်ဘရာ ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ယူကေ (ဆက်နူ လာန်ဒါန်)။
ဒြဟတ် တၟိ (Renewable Energy)	သကတ်လာန် ဂှ် သၠုင်လောန် ပ္ဍဲ လပါ် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ နူ ကျာ (Wind power) ကေုာံ လပှ်ၜဳရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သကတ်လာန် ဂှ် ကြိုက်တန်ဒၟံင် ကဵု ဍုင်သိုက်လှိင်တအ်တုဲ၊ နွံကဵု ပရေင်ကမၠောန် နာနာသာ်ရ။

၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages)

လၟိဟ်မၞိဟ် သကတ်လာန် ဂှ် နွံၜိုတ် ၅.၄ ပြကောဋိ ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လဒေါဝ် (Central Belt) မပ္တံကဵု ဍုင် ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစကားမ္ဂး နွံ ၃ ဂကူ အဓိက- ၁။ အင်္ဂလိက် (Scottish English): မၞိဟ် ၉၉% ဟီုဂးစကာဒၟံင်ရ။ (ဆဂး နွံကဵု ရမ္သာင် Accent သကတ် မတၟေင်ရ)။ ၂။ အရေဝ် သကတ် (Scots): ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ကု အင်္ဂလိက်တုဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀% ဟီုမာန်ရ။ (ဥပမာ "Auld Lang Syne")။ ၃။ ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic): ဒှ် အရေဝ် တမ်မူလ ဂကူသကတ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်၊ ဆဂး လၟုဟ် မၞိဟ်ဟီုဂး နွံ ဆ ၜိုတ် ၁% (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တကအ်လပါ်ပလိုတ်) ဟေင်ရ။

၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts)

ယေန်သၞာင် သကတ်လာန် ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမလောန်ရ။

• ဗွိုက်လတက်: ကေဝ် (Kilt) မဒှ် ဂၠိက်ဂၞိန် သွက် မၞိဟ်တြိင် မတုတ်လဝ် နကဵု ယာတ် ဇာခတှ်ေ (Tartan) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ရ။ ဇၟာပ် ယာတ် Tartan မ္ဂး စၞောန်ထ္ၜး ကလောကောဒေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (Clan) သကတ်တအ်ရ။
• စၞစ: Haggis (ဟာဂိသ်) ဂှ် ဒှ် စၞကောန်ဂကူ မကၠောန်လဝ် နကဵု ကလီု၊ ဂြိုဟ် သဵု မပံင်စပ် ကဵု မသြောအ် ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် ရ။
• တူရိယာ: ဘက်ပါက် (Bagpipes) ဟီုဂှ် ဒှ် တူရိယာ ဗတိုက်ပၞာန် ကေုာံ တူရိယာ အခိုက်အလိုက် မနွံကဵု ရမ္သာင် မဇြိုဟ်နက်ရ။
• လိက်ပတ်: အစာကဗျ ကောန်ဂကူ Robert Burns ဂှ် ပြာကတ်လောန်တုဲ၊ အစာချူလိက် ဗီုကဵု Sir Walter Scott ကေုာံ Arthur Conan Doyle (ညးမချူ Sherlock Holmes) တအ် လေဝ် ဒှ် ကောန်သကတ်လာန် ရ။

၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science)

ပရူ သကတ်လာန် ကေုာံ အဳဒေန်ဘရာ ပ္ဍဲ YouTube

သကတ်လာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ မခိုဟ် ကေုာံ တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ဂမၠိုင်ရ။ တက္ကသိုလ် St Andrews, Glasgow, Aberdeen, ကဵု Edinburgh တအ်ဂှ် ပတန်လဝ် စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၅ တေအ်ရ။ (ကွးဘာ သကတ်တအ် တိုန် တက္ကသိုလ် ဟွံဒးကဵု င္ၚုဟ်ဘာ ရ)။ ပ္ဍဲလပါ် သိပ္ပံ ကေုာံ အရာမဂၠာဲဆဵု (Inventions) မ္ဂး ဂကူသကတ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာ အဓိက သွက် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

• Alexander Graham Bell: ညးမခၞံဗဒှ် စက်ဖုင် (Telephone)။
• Alexander Fleming: ညးမဂၠာဲဆဵု ဂဥုဲ Penicillin (ပေန်နဳသဳလေန်) မဒှ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ စၟယဲ။
• John Logie Baird: ညးမခၞံဗဒှ် တဳဗဳ (Television) ကိုပ်ကၠာအိုတ်။

၉။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် (Religion and Sports)

• ဘာသာ: ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) ရ။ ဘာကျာ် ဍုင် (National Church) ဂှ် ဒှ် Church of Scotland မဒှ် ဂိုဏ် Presbyterian ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Catholic) လေဝ် နွံဂၠိုင်ရ။
• ဝေင်ဒြဟတ်: သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ဂေမ်း ဂေါ့ဖ် (Golf) ရ။ ဒၞာဲဝေင် St Andrews ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "သ္ၚိ ဂေါ့ဖ်" ရ။ ပါဲနူဂှ် ဇၟောဝ် ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဗဝ် (Football) ရ။ ဂကောံ မပြိုင်ပကာန် ရေင်သကအ် သၞာံ ဗွဲမလအ် ဗီုကဵု Celtic ကဵု Rangers (မကော်စ Old Firm) တအ်ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်တိတ် ဍုင် (Future and Independence Movement)

ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သကတ်လာန် လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ကိစ္စ ပါ်တိတ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး (Scottish Independence) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဆန္ဒခံယူပွဲ (Referendum) မွဲဝါတုဲ၊ မၞိဟ် ၅၅% စုတ်မာဲ "ဟွံပါ်တိတ်" (No) တုဲ မၞိဟ် ၄၅% စုတ်မာဲ "ပါ်တိတ်" (Yes) ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ယူကေ တိတ်နူ ယူရဝ် (Brexit) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ တုဲ၊ သကတ်လာန် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မိက်ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ယူရဝ် (EU) တုဲ၊ ပရေင်အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန် ဆန္ဒခံယူပွဲ ဒုတိယအလန် (IndyRef2) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဇၞော်ကဵု ဇြဟတ် ရ။ အနာဂတ် သကတ်လာန် ဂှ် သ္ဒးဆက် သ္ၚေဝ်ရံင်အာ ဗီုလဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲရော ဂှ်ရ။