ကမၠိုဟ်

ကမၠိုဟ်
	Cognition
	လၟေင်ဗီုပြင် ကမၠိုဟ်၊ မဗၟံက်ထၜးလဝ် နကဵု Robert Fludd (1619)
ပရူမဆေင်စပ်
လၟေင်ပညာ (Field)	စိတ္တဗေဒ (Psychology), သိပ္ပံ ကမၠိုဟ် (Cognitive science), အာရုံကြောသိပ္ပံ (Neuroscience)
ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ်
ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts)	လညာတ်ညာဏ်, ဉာဏ်သမ္တီ, ဒဒှ်မစွံသတိ, ပရေင်ဗစာရဏာ

ကမၠိုဟ် (အၚ်္ဂလိက်: Cognition) ဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရ မဆေင် "ကုကသဳစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင်ကမၠောန် မကတ်လ္ၚတ်ကေတ် လညာတ်ညာဏ် ကေုာံ ဒဒှ်မကၠိုဟ် နူကဵု မဗစာရဏာ၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ ပရေင်မဒုင်စသိုင်တအ်" ရ။^[၁] ဝေါဟာရဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအရာမကၠိုဟ်ခၠင် ကဵု လၟေင်ဂၠံင်တရဴ မဂွံစိုပ် ဒဒှ်မကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုကဵု - ဒဒှ်မကၠိုဟ်၊ ဒဒှ်မကလင်ပင်မှိင်၊ ဒဒှ်မဒက်ပတန်လညာတ်ညာဏ်၊ တင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗကမၠောန်၊ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု မစွံင္ၚုဟ်မး၊ မဖျေဟ်ဟိုတ်ဖိုလ်၊ မပသောင်ပြသၞာ ကေုာံ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ဒဒှ်မနွံကဵုအစာံမကၠိုဟ်ကေတ်မာန် ကဵု မဟီုပတိတ် အရေဝ်ဘာသာ တအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ကမၠိုဟ်ဂှ် ဒှ်အရာမသၠဲပ္တိတ် လညာတ်ညာဏ် ကဵု မဆဵုညာတ်ကေတ် လညာတ်ညာဏ်တၟိတအ်ရ။

မအရေဝ် ကမၠိုဟ်ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုပရူပရာဂှ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ်ရ။^[၂]

၁။ နိရုတ် (Etymology)

မအရေဝ် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် cognition ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ၜိုတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဒဒှ်မချပ် ကဵု ဒဒှ်မစွံသတိ"။^[၃]

တမ်နိရုတ် လေတ္တေန်: မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် ကၠုင်နူ လေတ္တေန် (နာမ်) (cognitio) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ('ဒဒှ်မစမ်ၜတ်,' 'ဒဒှ်မဗတောန်,' ဟွံသေင်မ္ဂး 'လညာတ်ညာဏ်'), မနာမ်ဂှ် ကၠုင်နူ ကြိယာ cognosco မဗဂပ်စုတ်လဝ် con ဂတ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ('နကဵု') ကဵု gnōscō (နာမ်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ('ဒဒှ်မတီ')။
တမ်နိရုတ် ဂရိတ်: အလဵုဇကု မအရေဝ် gnōscō ဂှ် နကဵု ဘာသာဂရိတ် γι(γ)νώσκω မဂွံအဓိပ္ပါယ် (ဒဒှ်အဲမတီ ဟွံသေင်မ္ဂး မကၠိုဟ်)။^[၄]^[၅]

တမ်နိရုတ် မန်: မအရေဝ် မန် ကမၠိုဟ် ဂှ် ရံင်ကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗီုလေတ္တေန်တုဲ မကြိယာမန် "ကၠိုဟ်" ဂှ် စကာ နဒဒှ် မနာမ် (Noun) တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။

၂။ လၟေင်ကမၠောန် ကမၠိုဟ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Cognitive Processes)

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် စိတ္တဗေဒ မ္ဂး၊ လၟေင်ကမၠောန် ကမၠိုဟ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အစောံစရာဲ ကသဳစိုတ် နာနာ သာ် ရ- ၁။ ဒဒှ်မစွံသတိ (Attention): ဒှ် အစောံစရာဲ မရုဲစှ် ကေုာံ စွံ အာရီု လတူ တင်နင် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲသ္အာင် တုဲ၊ ပွမပါဲ ထောအ် တင်နင် မဟွံ နွံ ပၟိက် တအ် ရ။ ၂။ ဉာဏ်သမ္တီ (Memory): ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မပကောံ သိဟ်၊ မင်မဲ ကေုာံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် တင်နင် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် မဆဵုဂဗ လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် တအ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် နကဵု ဉာဏ်သမ္တီ အခိင်ဂၠေအ် (Short-term memory) ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ အခိင်ဂၠိင် (Long-term memory) ရ။ ၃။ လညာတ်အာရီု (Perception): ဒှ် ပရေင် မကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီု မကၠုင် နူကဵု မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ် ကေုာံ ဇကု တအ် (Sensory information) သွက်ဂွံ တီ အကာဲအရာ မ္ၚး ရ။ ၄။ အရေဝ်ဘာသာ (Language): ဒှ် အစောံစရာဲ က္ဍဟ် မစၟတ်သမ္တီ၊ မကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ပတိတ် မအရေဝ် သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ် ရ။ ၅။ မကတ်လ္ၚတ် (Learning): ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မကလိဂွံ လညာတ်၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ စလောအ် ညာဏ် တၟိ နူကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ရ။ ၆။ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ မပသောင်ပြသၞာ (Decision Making & Problem Solving): ဒှ် အစောံစရာဲ မစကာ ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ညာဏ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ဂၠံင်တရဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ပသောင် ဖြေရှင်း ပြသၞာ မွဲမွဲ ရ။

၃။ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် (Cognitive Development)

ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် ပါ်ပါဲ ရံင် ဒဒှ်ရ အစောံစရာဲ ကသဳစိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ပြံင်လှာဲ တိုန် ကၠုင် ဗီုလဵု နူကဵု ဘဝ ကောန်ၚာ် စဵုကဵု စိုပ် ဘဝ မၞိဟ်ဇၞော် ရ။ အတိုင် သဘဴဓရ် အ္စာ စိတ္တဗေဒ မပြာကတ် ဂျေန် ပဳအာဂေတ် (Jean Piaget) မ္ဂး၊ ဇၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် ကောန်ၚာ် တအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ တိုန် နကဵု လၟေင် (၄) ကဆံင် ရ-

ကဆံင် လညာတ်အာရီု ကေုာံ ချဳဓရာင် (Sensorimotor stage) - သၠးဂၠံဂဝ် စဵုကဵု ၂ သၞာံ။
ကဆံင် ကိုပ်ကၠာ မစကာ ဟိုတ်ဖိုလ် (Preoperational stage) - ၂ သၞာံ စဵုကဵု ၇ သၞာံ။
ကဆံင် မစကာ ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ အရာ မညာတ် (Concrete operational stage) - ၇ သၞာံ စဵုကဵု ၁၁ သၞာံ။
ကဆံင် မစကာ ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ လညာတ် သဘဴဓရ် (Formal operational stage) - ၁၁ သၞာံ ကေုာံ လတူ ဂှ်။

၄။ သိပ္ပံ ကမၠိုဟ် ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Cognitive Science and Psychology)

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، ပရေင် လ္ၚတ် သုတေသန မဆေင်ကဵု ကမၠိုဟ် (Cognition) ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ရပ်စပ် နာနာ သာ် ဗီုကဵု စိတ္တဗေဒ (Psychology)၊ အာရုံကြောသိပ္ပံ (Neuroscience)၊ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာစက် (Artificial Intelligence) တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ပတောအ် ၜတ် လဝ် လၟေင်ကမၠောန် က္ဍဟ် မၞိဟ် (Cognition) ဂှ် ညံင်ရဴ ကောန်ပျူတာ (Computer) မွဲ မဒုင်ကေတ် တင်နင် (Input)၊ ကၠောန် ပလေဝ် တင်နင် (Processing)၊ ကေုာံ ပတိတ် ကဵု သွဟ် (Output) ကီု ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

နိဿဲ

Piaget, J. (1972). The Psychology of Intelligence. Totowa, NJ: Littlefield.
Neisser, U. (1967). Cognitive Psychology. Appleton-Century-Crofts.

↑ Cognition. Oxford University Press and Dictionary.com. Archived from the original on 2020-07-15။ Retrieved on 2021-10-19။
↑ Von Eckardt, Barbara (1996). What is cognitive science?. Princeton, MA: MIT Press, 45–72. ISBN 9780262720236။
↑ Cognition: Theory and Practice။
↑ γιγνώσκω. A Greek-English Lexicon. Clarendon Press (1940).
↑ (2011) The Search for a Theory of Cognition: Early Mechanisms and New Ideas. Amsterdam: Rodopi, XIV။

[1] Cognition. Oxford University Press and Dictionary.com. Archived from the original on 2020-07-15။ Retrieved on 2021-10-19။

[2] Von Eckardt, Barbara (1996). What is cognitive science?. Princeton, MA: MIT Press, 45–72. ISBN 9780262720236။

[:0-3] Cognition: Theory and Practice။

[4] γιγνώσκω. A Greek-English Lexicon. Clarendon Press (1940).

[5] (2011) The Search for a Theory of Cognition: Early Mechanisms and New Ideas. Amsterdam: Rodopi, XIV။

[၁]

[၂]

[၃]

[၄]

[၅]