စေတဳ
| စေတဳ (Cetiya / Stupa) | |
|---|---|
| စေတိယ (ပါဠိ), သတူပ (သက္ကတ), စေတီ (ဗၟာ) | |
ကျာ်စေတဳ သန်ချဳ (Sanchi Stupa) မဒှ် စေတဳ တမၠာ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၟိင် အသောက။ | |
| ဗိသုကာ | |
| ဗီုပြင် ဗိသုကာ | ဗိသုကာ သတူပ (Stupa Architecture) |
စေတဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်စေတဳ (ပါဠိ: Cetiya , သက္ကတ: Stupa, အၚ်္ဂလိက်: Stupa / Pagoda) ဝွံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် ဗိသုကာ သာသနာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ၊ မလေပ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဗီုပြင် ခေါင် ကဝက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် ခၞိင် မၞုံ ကု က္ဍိုပ် စေတဳ မသၠုင် ရ။ တမ်မူလ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဌာပနာ လဝ် ဓါတ် ဇုတ် ကျာ်တြဲ ကေုာံ တၠအရှန် တအ် (Relics) သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တအ် ဂွံ ပူဇဴ ရှ်ေသှ်ေ ရ။[၁]
ဝေါဟာရ "စေတဳ" ဝွံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cetiya) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "အရာ မထေက် ကု ဒး ရှ်ေသှ်ေ ပူဇဴ" ရ။ ပ္ဍဲ သက္ကတ မ္ဂး ကော် စ "သတူပ" (Stupa) ရ။ စေတဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အဆောက်အအုံ လွဳမာန် သၟး၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မစၞောန်ထ္ၜး ကဵု လညာတ် သဘောၚ်တရား ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု ဒဒှ် မအိုတ်အာ ကိလေသ (Enlightenment)၊ ဓါတ် ပန် သာ်၊ ကေုာံ နိဗ္ဗာန် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး စေတဳ တအ် ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် အလုံ ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အာရှ မပ္တံ ကု သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ တိဗေတ်၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ဂျပါန် တအ် ရ။[၂]
၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စေတဳ ဝွံ ဒှ် တိုင် သမ္တီ ကေုာံ ဒၞာဲ ပူဇဴ မထေက် ကု ဂါရဝ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ကျာ်တြဲ ဟွံဂွံ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ကဵု လဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက် စေတဳ လတူ ဇုတ် ညး သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ကုသဵု ရ။
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ စေတဳ ဝွံ ဒှ် တိုက် ဂိုဟ် ဟွံသေင်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် "ဇကု ခန္ဓ ကျာ်တြဲ" (Living presence of the Buddha) မွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိင် မအာ ဝတ် စေတဳ မ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တအ် မလေပ် ကွာ် ပူ စေတဳ ဗွဲလပါ် ပုင် (Pradakshina) ညံင်ရဴ မရှ်ေသှ်ေ ဒၟံင် ကျာ်တြဲ ဂျိုင်ဂျိုင် ကီု ရ။[၃]
၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
တမ်မူလ စေတဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ နူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် အိန္ဒိယ တမၠာ တေအ်၊ သတူပ ဝွံ ဒှ် ဂိုဟ် တိ (Tumulus) မဖုန် လဝ် ဇုတ် သၟိင် ဨကရာဇ် ကေုာံ ပူဂိုလ် မပြာကတ် တအ် ရ။
- ခေတ် ကျာ်တြဲ: ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ၊ ဓါတ် ဇုတ် ကျာ်တြဲ ဂှ် ပါ်ပရအ် ကဵု သၟိင် ဂမၠိုင် ၈ ဍုင် တုဲ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် စေတဳ ၈ ဇကု ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ စေတဳ သာသနာ ဗုဒ္ဓ အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
- ခေတ် သၟိင် အသောက (Emperor Ashoka): ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3rd Century BCE) ဂှ် သၟိင် အသောက မဒှ် သၟိင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ညး ကလေင် ခါဲ ကေတ် ဓါတ် ကျာ်တြဲ နူကဵု စေတဳ တြေံ တအ် တုဲ ကလေင် ပါ်ပရအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် စေတဳ တၟိ လၟိဟ် ၈၄,၀၀၀ ဇကု အလုံ အေန်ပါယာ ညး ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် စေတဳ ဂွံ ပြးဇး အလုံ ဂၠးတိ ရ။[၄]
၃. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ခန္ဓဗေဒ သတူပ (Architecture and Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗိသုကာ စေတဳ အိန္ဒိယ တမၠာ ဝွံ မၞုံ ကု လဒက်ပ္တန် အဓိက ၅ သာ် ရ- ၁။ မေဓိ (Medhi): သဇိုင် ခုံ မဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကွာ် ပူ ပူဇဴ (Terrace)။ ၂။ အဏ္ဍ (Anda): ထၟာဲ ကဝက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် ခၞိင် မၞုံ လဒေါဝ် မဒှ် ဒၞာဲ ဌာပနာ ဓါတ် ရ။ ၃။ ဟရမိက (Harmika): ဇိုင် ရံက် စတုရန်း မနွံ လတူ အဏ္ဍ မဒှ် သင်္ကေတ ဒတန် ကျာ်တြဲ။ ၄။ ဆတ္တရ (Chhatra): က္ဍိုင် ကျာ် (Umbrella) မဒှ် သင်္ကေတ သၟိင် ကေုာံ ဂုဏ်ကျာ်။ ဍေံ မလေပ် နွံ ၃ ထပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၉ ထပ် ရ။ ၅။ တောရဏ (Torana): ပါင် တြင် မၞုံ ကု ကနက် မကျေဝ်ဂေါဝ် သွက်ဂွံ လုပ် ဇရေင် စေတဳ ရ။
ပ္ဍဲ ခေတ် ဗွဲကြဴ မပ္တံ ကု ခေတ် ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး ဗီုပြင် စေတဳ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ တုဲ မၞုံ ကု ဗီုပြင် ခၞိင် သၠုင် (Bell-shaped) ကေုာံ က္ဍိုင် မၞုံ ကု စလောန် (Hti) ရ။[၅]
၄. ဂကူ စေတဳ ဂမၠိုင် (Types of Cetiyas)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် ပါဠိ မ္ဂး စေတဳ ဝွံ ပါ် လဝ် ၄ ဂကူ အဓိက ရ-
| ဂကူ စေတဳ (Pali Name) | အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အရာ ဌာပနာ | ဥပမာ |
|---|---|---|
| ဓါတု စေတဳ (Dhatu Cetiya) | ဒှ် စေတဳ မဌာပနာ လဝ် ဓါတ် ဇုတ်၊ သော်၊ ၚေက် ကျာ်တြဲ ကေုာံ တၠအရှန် တအ်။ | ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) |
| ပရိဘောဂ စေတဳ (Paribhoga Cetiya) | ဒှ် စေတဳ မဌာပနာ လဝ် ကပေါတ် ပရိက္ခရာ မပ္တံ ကု ဗဗေင်၊ သ္ၚာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ ဗောဓိ။ | စေတဳ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ (Bodh Gaya) |
| ဓမ္မ စေတဳ (Dhamma Cetiya) | ဒှ် စေတဳ မဌာပနာ လဝ် လိက်ပတ်၊ ပိဋကတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂါထာ ဓမ္မ။ | စေတဳ ကူသုဒဝ် (Kuthodaw Pagoda) |
| ဥဒ္ဒိဿက စေတဳ (Uddesika Cetiya) | ဒှ် စေတဳ မဒက်ပ္တန် လဝ် နဒဒှ် တိုင် သမ္တီ ညံင်ဂွံ ဗှ် သၞာ ကျာ်တြဲ (ဥပမာ- ရုပ် ကျာ်)။ | ရုပ် ကျာ်တြဲ ဗွဲမဂၠိုင် |
*(နိဿဲ: ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ)*[၆]
၅. စေတဳ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ (Cetiyas in Asia)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဗိသုကာ စေတဳ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် ယေန်သၞာင် ဒေသ ကေုာံ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ ဍုင် အာရှ တၞဟ်ဟ် ရ-
- သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka): ကော် စ ဒဂေါဗာ (Dagoba) တုဲ မၞုံ ကု ဗီုပြင် ထၟာဲ ကဝက် ဇၞော် မပ္တံ ကု စေတဳ [Ruwanwelisaya] ရ။
- တိဗေတ် (Tibet): ကော် စ ချောရ်တေန် (Chorten) တုဲ မၞုံ ကု ဗီုပြင် ဇိုင် လပါ် သၟဝ် စတုရန်း သၠုင် ကေုာံ အထောတ် မၞုံ ကု ဂလိုင် တွာ် ရ။
- ကြုက် ကေုာံ ဂျပါန် (China and Japan): ဗိသုကာ သတူပ ဝွံ ပံင်နှဴ ကု သ္ၚိ ဒက် ကြုက် တုဲ ပြံင် အာ ဗီုပြင် ဖဂေါဒါ (Pagoda) မၞုံ ကု ထပ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
- သေံ (Thailand): ကော် စ ချေဒဳ (Chedi) တုဲ မၞုံ ကု ဗီုပြင် က္ဍိုပ် သၠုင် ညံင်ရဴ ခၞိင် ရ။[၇]
၆. စေတဳ မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Mon Cetiyas and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကူ မန် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဒုင် တဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။ ဗိသုကာ စေတဳ မန် ဝွံ ပြာကတ် လောန် တုဲ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဗိသုကာ စေတဳ အလုံ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ သေံ ရ။
- ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda): မဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကောန် ဗၞိက် မန် ၜါ တပူ ကဵု တဗဝ် တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် လတူ က္ဍိုပ် ဒဵု သိင်္ဂုတ္တရ ရ။ သၟိင် မန် မပ္တံ ကု မိစောဗု ကေုာံ သၟိင်ဓမ္မစေတဳ တအ် လဟဵု ပလေဝ် လဝ် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် လၟုဟ် ရ။
- ကျာ်မုဟ်တှ် (Shwemawdaw Pagoda): နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ တုဲ မဒှ် ကျာ်စေတဳ မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပိုဲ ရ။
- ကျာ်သိယဵု (Kyaiktiyo Pagoda): စေတဳ ဍောတ် မဒက် လဝ် လတူ တၟအ် မၞုံ လတူ က္ဍိုပ် ဒဵု မဒှ် အရာ မအမ်သဝ် သဘာဝ မွဲ ရ။
စေတဳ မန် တအ် ဝွံ မလေပ် ဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် စတုရန်း ဟွံသေင်မ္ဂး အဋ္ဌဂံ (ဒ္စါံ ကၠင်) တုဲ မၞုံ ကု က္ဍိုပ် ဗီုပြင် ခၞိင် ရ။[၈]
၇. သဘောၚ်တရား သာသနာ ကေုာံ သင်္ကေတ (Religious Philosophy and Symbolism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စေတဳ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မစၞောန်ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်တရား ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် စေတဳ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် အဓိက ဂၠးတိ (Elements) ကေုာံ လၟေင် ဂၠံင် အာ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ-
- ဇိုင် သဇိုင် (Base): သင်္ကေတ ဓါတ် တိ (Earth) ကေုာံ ပွမတန်ကြန် ရ။
- က္ဍိုပ် ခၞိင် (Dome/Anda): သင်္ကေတ ဓါတ် ဍာ် (Water) ကေုာံ ကရုဏာ ရ။
- စလောန် ကေုာံ အထောတ် (Spire): သင်္ကေတ ဓါတ် ပၟတ် (Fire) ကေုာံ ပညာ မစံင် ပလီု ကိလေသ ရ။
- က္ဍိုင် (Umbrella): သင်္ကေတ ဓါတ် ကျာ (Air) ရ။
- ထဝါဲ ဍောင် စိန် (Jewel top): သင်္ကေတ အကး ဟွံသေင်မ္ဂး နိဗ္ဗာန် မဗၠးၜး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။[၉]
၈. ကမၠောန် ပတန် စေတဳ ကေုာံ ပူဇဴ (Construction Rituals and Worship)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပွမဒက်ပ္တန် စေတဳ ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် မကလိဂွံ ကုသဵု ဖဵု မဇၞော် လောန် (Great Merit) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
- ဌာပနာ: ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကၟာတ် စေတဳ ဂှ် ညးတအ် ကၠောန် သဘင် ဌာပနာ သွက်ဂွံ စုတ် ဓါတ် ကျာ်၊ ရုပ် ကျာ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ရတ် ၉ ပြကာ ပ္ဍဲ တိုက် ဌာပနာ ရ။
- ပွမစုတ် က္ဍိုင် (Hti Hoisting): ဒှ် သဘင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် လဟဵု ပလေဝ် စေတဳ ရ။
- ပွမကွာ် ပူ (Pradakshina): အခိင် ပူဇဴ မ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တအ် မလေပ် ကွာ် ပူ စေတဳ နကဵု လပါ် ပုင် ၃ ဝါ ညံင်ဂွံ ရဴဂဴ ကု ကျာ်၊ ဓဝ်، သင် ရ။
- သဘင် ကျာ်: ပ္ဍဲ ဍုင် မန် ဗၟာ မ္ဂး ကၠောန် သဘင် ကျာ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဖဝ်ရဂိုန် ကေုာံ ပသာ် လၟိုန် သၞာံ သွက်ဂွံ ကလအ် ပူဇဴ ရ။[၁၀]
၉. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ မင်မဲ (Modern Development and Conservation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး စေတဳ တမၠာ တအ် ဝွံ ဒးဒုင် ဘေး အန္တရာယ် သဘာဝ မပ္တံ ကု တိချဳ ကေုာံ ဗြဲ ကျာ ရ။
- ပရေင် မင်မဲ (Conservation): ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် စဵုဒၞာ ကေုာံ လဟဵု ပလေဝ် ဒၟံင် စေတဳ တမၠာ မပ္တံ ကု ပ္ဍဲ ဍုင် ဗုကာံ (Bagan) ကေုာံ ဗဝ်ရဝ်ဗူဒူ (Borobudur) ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။
- ပရေင် အာ တရဴ (Tourism): စေတဳ ပြာကတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် အာ တရဴ သာသနာ မဇၞော် အိုတ် တုဲ၊ ရေင်တၠုင် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကု ဍုင် တအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် ဟွံဍာံပြ နူကဵု ကၟုဲ တအ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ပြသၞာ မွဲ ကီု ရ။[၁၁]
၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Snellgrove, D. L. (1978). *The Image of the Buddha*. Kodansha International, p. 24.
- ↑ Harvey, P. (1984). *The Symbolism of the Early Stupa*. Journal of the International Association of Buddhist Studies, p. 67-68.
- ↑ Gomez, L. O. (1996). *The Land of Bliss: The Paradise of the Buddha of Measureless Light*. University of Hawaii Press, p. 55.
- ↑ Thapar, R. (1997). *Asoka and the Decline of the Mauryas*. Oxford University Press, p. 30.
- ↑ Brown, P. (1942). *Indian Architecture (Buddhist and Hindu Periods)*. DB Taraporevala Sons, p. 15.
- ↑ Malalasekera, G. P. (1937). *Dictionary of Pali Proper Names*. John Murray, London.
- ↑ Seckel, D. (1964). *The Art of Buddhism*. Crown Publishers, p. 110.
- ↑ Guillon, E. (1999). *The Mons: A Civilization of Southeast Asia*. Siam Society, p. 142.
- ↑ Govinda, L. A. (1976). *Psycho-cosmic Symbolism of the Buddhist Stupa*. Dharma Publishing, p. 21.
- ↑ Swearer, D. K. (2004). *Becoming the Buddha: The Ritual of Image Consecration in Thailand*. Princeton University Press, p. 88.
- ↑ Ahmad, A. G. (2006). *Cultural Heritage of Southeast Asia: Preservation and Management*. UNESCO.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- Stupa ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
- UNESCO World Heritage - စရင် ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ သာသနာ အလုံ ဂၠးတိ။