တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိအလုံလိုက်

တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက် International Mother Language Day
မစကၠောန်	(2000-02-21) ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁၊ ၂၀၀၀
မပစၟတ်သမ္တီ ကု	သၠုင်ပတိုန်အသိင် မမင်မွဲဇၞော်ပၟဝ်အာ ဇၟာပ်အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင်

တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက် (အၚ်္ဂလိက်: International Mother Language Day) ဇၟာပ်မစိုပ်ကၠုင် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ဂှ် ဍုင်ဂၠးတိနာနာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” လၟေင်င်သၞာံရ။ တ္ၚဲတၟေင်ဏအ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန်အသိင်ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဒဒက်တဴကဵု အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဂကူနာနာကီု သီုကဵုသၠုင်ပတိုန် အသိင်အရေဝ်ဘာသာဇဳ တအ်ရ။

မူဟိုတ်ဒးကၠောန်ဗဒှ် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” ရော။

ဂကောံမင်မွဲယေန်သၞာင်ပညာပရေင်မၞိဟ်ကၟိန်ဍုင်ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO) ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက် ဗၞတ် ၂၀ သၞာံပြင်ကၠုင်ရ။ ရန်တၟအ်ကဵု သ္ဂောံမင်မွဲ ဇၞော်ပၟဝ် ဗဂဵုလဟဵုပတိုန်အာ အရေဝ်ဘာသာမတၞဟ်ခြာဇဳသာ်တအ် မဆဵုဂဗဒၟံင်ကဵု အန္တရာဲမကၠေံကၠက် ဂၠိုင်ကၠုင်ဒၟံင်ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲကီု သီုကဵု အရေဝ်ဘာသာမတၞီဗၠိုက်ဂၠိုင်ကၠုင်ဒၟံင် တအ်ဂှ်ရောင်။ အတိုင် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) တၟော်လဝ်မ္ဂး ဇၟာပ်ၜါသတ္တာဟဂှ် အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲဂကူ ကၠေံဗ္ဒန်ဗၠိုက်တၞီဒၟံင်တုဲ ၚုဟ်မးယေန်သၞာင်၊ ကြက်ရှ်သာအာဲတၟာဲ မဒဒက်တဴကဵုအရေဝ်လိက်ပတ် တအ်ဂှ်လေဝ် မ္ဒးကၠေံဗဒန်ဗက်အာကီုရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် သၞောတ်သ္ပတိုင်ခဳ ကဵုအရေဝ်မိတုဲ မကတ်ဗ္တောန်ပညာ ဘာသာဇဳ (MTB-MLE) ဂှ် တောတက်ကၠုင် မွဲဟာန်ကေုာံ လညာတ်မကၠိုဟ်ခၠင် စပ်ကဵုအရာပၟိက်မဇၞော် ဒဒက်တဴကဵု သၞောတ်သ္ပတိုင်ခဳ ကဵုအရေဝ်မိတုဲ မကတ်ဗ္တောန်ပညာဘာသာဇဳ (MTB-MLE) ဂၠိုင်ဒၟံင်လၟေင်င် ဗွဲတၟေင်မ္ဂး ပ္ဍဲပရေင်ကတ်ပညာနူတမ်မူလ ကေုာံ တင်ဒုင်ဂိုင်ကေတ်ပွမဇၞော်မောဝ်သၞောတ်ပညာ ပ္ဍဲဘဝမှာဇန်တအ်ဂှ်ရ။

ဇၟာပ်စိုပ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ကော်ဘိက် ဂကောံကၟိန်ဍုင်ကုလသမဂ္ဂတအ်တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကၟောန်ပတိုန် တင်ဒုင်ဂိုင်ကေတ် လ္တူမသ္ပစၟတ်သမ္တီကဵု အရေဝ်ဘာသာလိက်ပတ်ဂကူဇဳမတၞဟ်ခြာ တအ်ရ။ သီုကဵု ဆဝ်ကဵုမ္ၚုဟ်ဏာ အရေဝ်ဘာသဇဳမတၞဟ်ခြာဂှ် ဒှ်အရာပၟိက်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တောတက် တန်ကြန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်မသ္ပတိုင်ခဳ ကဵုအရေဝ်မိတုဲ မကတ်ဗ္တောန်ပညာအရေဝ်ဘာသာဇဳဂှ် ပၟိက်ဇၞော်တဴရ။

ပညာခေတ်တၟိ (၄) သာ်

နူကဵုဗဟဵု ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚတ်စမ်ၜတ်လဝ် သဇိုင်ပညာဍုင်လိုက်တုဲ ချူပ္တိတ်လဝ် သ္ဘဴဓရ်ပညာ (၄) သာ်ရောင်။
(၁) ဗ္တောန်သွက်တီကၠုဟ်ခၠင် (Learning to know)
(၂) ဗ္တောန်သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် (Learning to do)
(၃) ဗ္တောန်သွက်ဂွံမံင်စံင်တန်တဴမွဲစွံ (Learning to live together)
(၄) ဗ္တောန်သွက်သ္ဂောံဒှ် ၚုဟ်မးဘဝ (Learning to be)
ဗွဲမကိတ်ညဳကဵု သ္ဘဴဓရ်ပညာ (၄) သာ်ဗွဲလ္တူတေံဂှ် နူကဵု ဗဟဵုကုလသမဂ္ဂ လးဖျေံလဝ် တိုင်ပ္ကဴ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်တန်ကြန် (Sustainable Development Goals) နွံ (၁၇) တင်ရ။ ပၞောဝ်ဂှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု တင်(၄) ဂှ် ဍေံဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ပညာတၞီလုပ်ဇၟာပ်မၞိဟ်မလုပ်အဝေါင်ဗွဲမသၟးတး (Inclusive education) နွံရ။ တိုင်ပ္ကဴဏံဂှ် ရန်ပ္တဝ်ကဵု သ္ဂောံဓမံက်အာရုပ်ရဴကဵုဇြဟတ်ကဵုထံက်ပင်အာ ပရေင်ပညာနွံကဵု စရာဲဍာ်ဒကေဝ်တုဲ တြုံ၊ ဗြဴ၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ဂကူဟွံရုဲ အခေါင်ကတ်ပညာ သ္ဒးကလိဂွံဗွဲမသၟဟ်တး ဇၟာပ်ညးအဲရောင်။ ပါ်ခြာအဆံင်ဟွံဂွံရောင်။ သ္ဂောံအာစိုပ် ဒဒှ်သၞောတ်ပညာနွံကဵုစရာဲဍာ်ဒကဝ်ေမာန်ဂှ် သ္ဒးဒုင်သဇိုင်ကဵုအရေဝ်ဘာသာကောန်ၚာ်တအ် တီကၠိုဟ်ဂှ်ဟေင် ညံင်ဂွံကတ်အာပညာမာန်ဂှ် အလဵုအသဳကၟိန်ဍုင်အဆံင်င်တအ် ဒးဗိုင်ကဵုဇြဟတ်ထံက်ပင်၊ ဒးဗိုင်ကေတ်တာလျိုင်ပေင်င်ရောင်။ ယဝ်ဗီုဂှ်ဟွံသေင်မ္ဂး တုပ်ရဴညံင်ရဴ ဖံက်ပ္ကဝ်ဒၟံင်အခေါင်အရာမၞိဟ်၊ အခေါင်အရာကောန်ၚာ်၊ အခေါင်ဂကူကောန်ဍုင်အရင် တအ်ရ။ ဆဂှ်သၟးဟွံက သီုဍေံဇီုကပိုက်ကဵု ဆာန်ကၟိန်ညဳသာသၟဟ်န်ကီု သီုပရေင်ၜိုဟ်လလံ အပ္ဍဲပွဳဗွိုင်မၞိဟ်မၞုံကဵုကောန်ဂကူဇဳ တအ်ဂှ်ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဓမံက်အာရုပ်ရဴ သၞောတ်သ္ပတိုင်ခဳကဵုအရေဝ်မိတုဲကတ်ဗ္တောန်ပညာဘာသာဇဳ ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာဂှ် အလဵုအသဳကၟိန်ဍုင် တာလျိုင်နွံပေင်င်ရောင်။

အရေဝ်ဘာသာမိဟီုဂှ် မူရော။

ဗွဲခမၞန် ပွံက်အဓိပ္ပဲါအရေဝ်ဘာသာမိမဂှ် ဂွံသမ္တီလောဲတုဲ ချူပ္တိတ်နကဵု မအက္ခရ် (၅) မ - ကၠာ၊ တမ်၊ တီ၊ ဟီု၊ ကီု အတိုင်ဗွဲမသၟဝ်တေံရ။
ကၠာ - ကတ်လ္ၚတ်လေပ်ကၠာအိုတ် (Learn First)
တမ် - ဒှ်အရေဝ်တမ်မူလ (Native Speaker)
တီ - တီကၠိုဟ်လဝ်ဂၠိုင်အိုတ် (Know Best)
ဟီု - ဟီုဂးစကာဂၠိုင်အိုတ် (Uses most)
ကီု - ဟီုဂး/စိုန်သကီုသွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် (Speak/Understand to learn / ဒှ်အရေဝ်ကောန်ၚာ် စကတ်ပညာ)

ကတ်ဗ္တောနပညာနကဵု အရေဝ်ဘာသာမိဂှ် ဒှ်အခေါင်အရာပါကၠုင်နူဂဝ်တေံရ။ ဗွဲတၟေင် ဇၟာပ်ကောန်ၚာ်သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင်ကတ်ပညာ နကဵုအရေဝ်ဘာသာမိမဍေံတအ်ရောင်။ ကောန်ၚာ်တအ် ကတ်ပညာမ္ဂး အရေဝ်ဘာသာဍေံတီကၠိုဟ် (ဝါ) အရေဝ်ဘာသာမိမဍေံတအ်ဂှ် ဍေံဗဒှ်ကဵုဂုန်ဖဵုသွက် အစောန်စရာဲ၊ ကွတ်ခၞံဗဒှ်တၟိ၊ ကေုာံ ပရှ်ဉာဏ် ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံကေက်သ္ကာတုဲ က္ဍဟ်ဉာဏ်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံကၠောန်ကမၠောန်ပြဟ်ပြေဟ်၊ ဂမြင်ဉာဏ်ပညာဍေံတအ်ဂွံကေက်သ္ကာ၊ ချပ်ဗ္စာနကဵုယုတ္တိနွံနွံဂှ်ကၠောန်သ္ပမာန်တုဲ သီုကဵု စိုန်သကီုဂၞန်သင်္ချာ အပ္ဍဲအရာ သောင်ကလးပြသၞာမာန် ဂှ် ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵုက္ဍဟ်ကောန်ၚာ်တအ်ရ။ သၟာင်နူဂှ်ပၠန် အရေဝ်ဘာသာမိမဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ်ကၞက် သွက်သ္ဂောံဂွံမင်မွဲအာ ဇၞော်ပၟဝ်အာ အရေဝ်၊ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ အခိုက်ကၞာ၊ ပြဝေဏဳ ဂကူ၊ လက်သန်ဂကူ မဆက်စပ်ကဵုကောန်ၚာ်တအ် ဗွဲမလအ်လကာဖာမာန်ရောင်။

မူဟိုတ် အရေဝ်ဘာသာဂကူကောန်ဍုင်အရင်တအ် ကိစ္စဇၞော်ရော။ (Why Indigenous Languages?)

Why Indigenous Languages?

နူကဵု ဂကောံယေန်သၞာင်ကေုာံပညာပရေင်မၞိဟ်ဍုင်ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO) တအ် ဒုင်လဝ်တဲ ပတှ်ေကေတ်လဝ် လ္တူသဘဴဓဝ် မသုန်တင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်တေံရ။

• ဗဟုသုတ (Knowledge)
• ၜိုဟ်လလံ (Peace)
• အခေါင်သ္ဒးဂွံပိုင်ပြဳ (Rights)
• ဒဒှ်မလုပအဝေါင် (Inclusion)
• နာံမြိုင်မဇဳတၞဟ်ခြာ (Diversity)

Knowledge – Unique systems of knowledge and understanding of the world.
ဗဟုသုတ - သၞောတ်ဗ္ၜတ်ဗဟုသုတဟွံမွဲကဵုပတောံၜတ် ကေုာံ ပွမကၠိုဟ်ခၠင်ဓဝ်လိုက်

Peace – Sustainable development, investment, peace building and reconciliation
ပရေင်ဇၞော်မောဝ်တန်န်ကြန်န်၊ ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်၊ ဒက်ပ္တန်ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ၊ ကေုာံ ပရေင်ညဳသာသၟဟ်န်

Rights – Fundamental human rights and freedoms for indigenous peoples
အခေါင်သ္ဒးဂွံပိုင်ပြဳ - အခေါင်ပိုင်ပြဳမၞိဟ်မစှေ်ကဵုဗြိုဟ်၊ ကေုာံ အခေါင်သၠးပွး သွက်ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်

Inclusion – Social inclusiveness, literacy, poverty reduction and international cooperation
ဒဒှ်မလုပ်အဝေါင် - ဒဒှ်မလုပ်အဝေါင်ပရေင်မၞိဟ်၊ ဒဒှ်မလေပ်လိက်ပတ်၊ ဖအောန်ဒဒှ်မဒိုက်ဝါတ်၊ ကေုာံ ဒဒှ်မပံင်တောဲရေင်တၠုင်မွဲစွံကဵုဍုင်သၟာင်နာနာ

Diversity – Cultural values, diversity and heritage
နာံမြိုင်မဇဳတၞဟ်ခြာ - ၚုဟ်မး အာဲတၟာဲ၊ ယေန်သၞာင်၊ အခိုက်ကၞာ၊ ပြဝေဏဳ ကေုာံ နာံမြိုင်မဇဳတၞဟ်ခြာ။

[၁]

 အလုံလိုက်ဂှ်အရေဝ်ဘာသာဟီုဂးဒၟံင်နွံ ၇၀၀၀ ပြင်
 လၟိဟ်ဂကူကောန်ဍုင်အရင်နွံလ္တူဂၠးတိ ၃၇၀ ပြကောဋိကိုဋ်
 ကၟိန်ဍုင်နွံကဵုဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ၉၀ ကၟိန်ဍုင်
 ယေန်သၞာင်ဂကူကောန်ဍုင်အရင်မတၞဟ်ခြာ ၅၀၀၀ ပြင်
 အရေဝ်ဘာသာဒှ်ဒၟံင်အန္တရာယ်သ္ဂောံကၠေံကၠက် ၂၆၈၀ ဘာသာ

သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂတအ် မပ္တဝ်လဝ်ဂှ် - အရေဝ်ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာပၟိက်မဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဘဝဇၟာပ်တ္ၚဲ သွက်ဂကူမၞိဟ်တအ် ဖအိုတ်ရ။ ကြက်သ္ဒးသၠုင်ပတိုန်အသိင်အရေဝ်ဘာသာဂကူကောန်ဍုင်အရင် ပ္ဍဲတိုင်ခဳဨရိယာ မသုန်ပြကာ မတွံဂး -

၁။ မဂလိုင်ပတိုန်ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ဓဝ်ညဳသာသၟဟ်န်၊ ကေုာံ ပရေင်ပံင်တောဲဍုင်သၟာင်နာနာ
၂။ မပ္တန်ဗဒှ် ဒဒှ်အရာပၟိက်ဇၞော်မသ္ဍိုက်မၠိုက် သွက်ဂွံ သၠာဲဂတးအာလညာတ်ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ချူခၞံပကောံနင်ဂၞေင်နဲကဲခိုဟ်ဟ် မဆေင်စပ်ကဵု ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်။
၃။ မဗဂဵုလဟဵုပတိုန်အရေဝ်ဘာသာဂကူကောန်ဍုင်အရင်တအ် အပ္ဍဲကဵု ဒဒှ်သၞောတ်မစှေ်ဗြိုဟ်ဒှ်အစာံခိုဟ်။
၄။ မဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန်အဝဵုသြဇဴ နကဵုဂၠံင်တရဴ မထ္ၜလဘိုက်သၠုင်ပတိုန်အစောံဇြဟတ်/စရာဲဍာ်ဒကေဝ် အရေဝ်ဘာသာဂကူကောန်ဍုင်အရေင်ဂမၠိုင်။

တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက် ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်နူလဵုရော။

ပ္ဍဲသၞာံသက္ကရာဇ် ၁၉၉၉၊ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၁၇ တေံ နူသ္ဘင်သဳကၠဳဇၞော်ကၟိန်ဍုင်ကုလသမဂ္ဂ သ္ပလဝ်စၟတ်သမ္တီ “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” ဗွဲမလုပ်သၞောဝ်တုဲ လလောင်တြးလဝ်ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ နူဂှ် စနူသက္ကရာဇ် ၂၀၀၀ ဂှ်တုဲ ကၟိန်ဍုင်ဂၠးတိနာနာတအ် ဇၟာပ်မကၠုင်စိုပ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ဂှ် စကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” လၟေင်င်သၞာံရ။ ရန်တၟအ်ကဵု သ္ဂောံသၠုင်ပတိုန် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာဇဳ အလုံလိုက်ကီု သီုကဵု ဂွံမင်မွဲဇၞော်ပၟဝ်အာ အရေဝ်ဘာသာမိတုဲ စနူသၞာံ ၂၀၀၀ တေံ စကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” လၟေင်င်သၞာံရ။

တ္ၚဲဏအ်ဂှ် တမ်ဍေံစကၠုင်နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ဗေန်ဂလာဒေတ်ရ။ နူသက္ကရာဇ် ၁၉၅၂ တေံ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ဂှ်မ္ဂး ဒှ်တ္ၚဲ မသ္ပစၟတ်သမ္တီ သွက်ပရေင်ရုန်ဂစာန်လုပ်ကၠုင်ပေဲါဗတိုက် သွက်သ္ဂောံသ္ပကဵုစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂလာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗေန်ဂလာဒေတ်တေံရ။

နူတံဝါဒိတေံ ကၠာနူ ယၟုဍုင်ဗေန်ဂလာဒေတ်ဟွံမံက်ကၠုင်ဏီဂှ် ဒှ်ဒၟံင်တွဵုရးဍုင်ပါကေတ်သတာန်ဗၟံက် မွဲရ။ နူသၞာံ ၁၉၄၇ တေံ ကၟိန်ဍုင်အိန္ဒိဂွံသၠးပွးနူသၟဝ်တဲ ကဝ်လဝ်နဳအေန်ဂလိက်တုဲ ဍုင်ပါကေတ်သတာန်ဂှ် နကဵု တွဵုရးပါကေတ်သတာန်ဗၟံက် ကေုာံ တွဵုရးပါကေတ်ပလိုတ် သာ်ဝွံ ပါ်လဝ်ရ။ အလဵုအသဳတၠအဝဵု ဍုင်ပါကေတ်သတာန် အုပ်ဓုပ်ကၠုင်လဝ် ပါကေတ်သတာန်ဗၟံက် + ပလိုတ် သီုၜါရ။ အကြာသၞာံ ၁၉၅၅ ကဵု ၁၉၇၁ တေံဂှ် ကၟိန်ဍုင်ဗေန်ဂလာဒေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်ဒၟံင် တွဵုရး ပါကေတ်စတာန်ဗၟံက် ရ။ ဍုင်ပါကေတ်သတာန် သီုဗၟံက်ကဵုပလိုတ်ဂှ် အလဵုအသဳပါကေတ်သတာန်မွဲဓဝ်ဟေင် ကေင်အုပ်ဓုပ်ကၠုင်လဝ် စဵုကဵုသက္ကရာဇ် ၁၉၇၁ တေံရ။

ကလေင်လ္ၚတ်ဝင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ တေံ ဟိုတ်နူအလဵုအသဳ ပါကေတ်သတာန်တအ် လလောင်ကၠုင် အရေဝ်ဘာသာအာဒူ (Urdu) ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာကၟိန်ဍုင် (ဝါ) အရေဝ်ဘာသာရုင် (ရုံးသုံးဘာသာစကား) ဗွဲမလုပ်သၞောတ် ပါလုပ် ပါကေတ်ဗၟံက်+ပလိုတ် သီုၜါရ။ ပါကေတ်သတာန်ဗၟံက်ဂှ် ဒှ်တွဵုရးဂကူဗေန်ဂလာတအ် တန်တဴဒၟံင် ဗၞတ် ၅၄% တုဲ ကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂကူဗေန်ဂလာ တအ် ထ္ၜးကၠုင်ဆန္ဒ၊ အာတ်မိက်ကၠုင် အလဵုအသဳပါကေတ်သတာန် ညံင်သ္ဂောံ သ္ပကဵုစၟတ်သမ္တီ အအရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂါလဳ (Bangali) နဒဒှ် လိက်စကာရုင် (ရုံးသုံးဘာသာစကား) ပ္ဍဲတွဵုရး ပါကေတ်သတာန်ဗၟံက် မဒှ်ဒၞဲါဂကူဗေန်ဂလာတအ် မတန်တဴဂၠိုင်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ထ္ၜးကဵုဆန္ဒဂှ် ကွးဘာတက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ပူဇဴဏာလမျီု သွက်ဂွံသ္ပစၟတ်သမ္တီကဵု အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂါလဳ နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာစကာရုင်ဗွဲမလုပ်သၞောဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် အလဵုအသဳပါကေတ်သတာန် သ္ပကဵုစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂလာဂှ် နဒဒှ်အရေဝ်စကာရုင် မရနုက်ဒုတိယ (ဘင်ဂါလီဘာသာစကားသည် ဒုတိယရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြင့်) ကီုလေဝ် စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၉၊ ဂိတု ဂျာန်နာဝါရဳ ဂှ် တၠအဝဵုပၞာန်ပါကေတ်သတာန် ကလေင်ရုပ်သီပရေင်သ္ပစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂါလဳတုဲ အရေဝ်ဘာသာရုင် ကၟိန်ဍုင်လုပ်သၞောဝ်ဂှ် ကလေင်ဒှ်အာ အရေဝ်ဘာသာအာဒူ (Urdu) မွဲဂကူဓဝ်ဟေင် ပၠန်ရ။

သၟာင်နူဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲတွဵုရး ပါကေတ်စကာန်ဗၟံက် ဂှ် ဂကူဗေန်ဂလာတအ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုအခေါင်ဂကူညးတအ်သၟးဟွံက တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဂစိုတ်ကမၠက်ကၠုင် ဂကူဗေန်ဂလာတအ် ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ဟတ်ရ။ အခေါင်ကတ်ဗ္တောန်၊ ဟီုဂးအရေဝ်ဘာသာဂကူဗေန်ဂလာတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုကၠုင် ရ။ ဂကူဗေန်ဂလာတအ် သွက်ဂွံကလိဂွံ အခေါင်ဗၠးၜးဂကူ (Self-determination rights) ဂွံဒက်ပ္တန်ဍုင်ပ္တန်ဗၠးၜး နူသၟဝ်တဲ ပါကေတ်သတာန်မာန်၊ အဝဵုဂကူဇကုဇကုဂွံပ္တန်ဖန်ဖက်ကေတ်တ်မာန်ဂှ် လုပ်ကၠုင်ပေဲါဗတိုက် တဝ်စၞေဟ်ပၠန်ဂတးကၠုင်ကဵု တၠအဝဵုပၞာန် ဍုင်ပါကေတ်သတာန် အဆက်က်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁၊ ဂိတု မာတ်ချ် ၂၅ ဂကူဗေန်ဂလာတအ် လလောင်တြးကၠုင် ဒက်ပ္တန်ဍုင်ဗၠးၜးဗေန်ဂလာဒေတ် ပါ်တိတ်နူဍုင်ပါကေတ်သတာန် ရ။ စနူဂှ် ပေဲါပၞာန်မဂစိုတ်ကမၠက်ဂကူ (Genocide War) အကြာ ပေဲါပၞာန် ဗၠးၜးဂကူဗေန်ဂလာ (Bangladesh Liberation War) ကဵု ဂစိုတ်ကမၠက်ဂကူဗေန်ဂလာ (Bangladesh Genocide) က္တဵုဒှ် အပ္ဍဲဍုင်ဗေန်ဂလာဒေတ် (အခိင်တေံကော် ရးပါကေတ်စတာန်ဗၟံက်) ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ မၞိဟ်ဒးဒုင်အာချိုတ်ဗၞတ် ၃၀ ကိုဋ် နွံကၠုင်ရ။ အပ္ဍဲပွိုင် (၉) ဂိတုဂှ် နကဵုအရီုအဗင်ဒပ်ပၞာန်ကၟိန်ဍုင်အိန္ဒိယဂှ် ဂွံဇၞးကေတ်ဒပ်ပၞာန်ပါကေတ်သတာန်တုဲ စၟတ်တ္ၚဲ မာတ်ချ် ၂၆ ဂှ် သ္ပလဝ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဗၠးၜးဍုင်ဗေန်ဂလာဒေတ်ရ။

အလဵုအသဳတၠအဝဵုတအ် နကဵုဝါဒမဟာဂကူ သၟိက်မိက်ဂွံအုပ်ဓလုံ လ္တူဂကူကောန်ဍုင်အရင် ဟွံမွဲကဵုအဝဵုတအ်တုဲ ကၟာတ်လဒဵုကၠုင် အခေါင်ကတ်ဗ္တောန် အရေဝ်လိက်ပတ်၊ အခေါင်ဟီုဂးစကာ အရေဝ်ဘာသာလိက်ပတ် ဂကူကောန်ဍုင်အရင်တအ်နွံကၠုင်ရ။ သၟာင်နူဂှ် ယေန်သၞာင်အခိုက်ကၞာ၊ ပြဝေဏဳဂကူကောန်ဍုင်အရင်တအ်လေဝ် ဒးဒုင်ဗဒေက်ဖျဝ် နကဵုနဲကဲနာနာသာ် တၞီဗၠိုက်စှေ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်နူအခေါင်အရာ အရေဝ်လိက်ပတ် ဂကူကောန်အရင်တအ် ဒးဒုင်ဆောံလေင်ကၠုင်တုဲ ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်၊ ဂကောံမှာဇန်ဂကူကောန်ဍုင်အရင်တအ် လုပ်ကၠုင်ပေဲါဗတိုက် နကဵုဇြဟတ် ဂကောံကွးဘာ၊ ဂကောံမှာဇန်တအ် ထ္ၜးကၠုင်ဆန္ဒ ညံင်သ္ဂောံကလိဂွံ အခေါင်မပိုင်ပြဳ ဟီုဂး၊ စကာ အရေဝ်လိက်ပတ် ဘာသာဂကူကောန်ဍုင်အရင်တအ် ညံင်သ္ဂောံသ္ပစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာရုင်ဗွဲမလုပ်သၞောဝ် (တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား) နွံကၠုင်ရ။ ဂကူဗေန်ဂလာတအ်ဂှ် စနူ ကွးဘာတအ် အာတ်မိက်ထ္ၜးကၠုင်ဆန္ဒ ညံင်အလဵုအသဳပါကေတ်သတာန် သ္ဂောံသ္ပကဵု စၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂါလဳ နဒဒှ် အရေဝ်ရုင်ဗွဲမလုပ်သၞောဝ်ဂှ် စဵုကဵု ဒက်ပ္တန်ကၟိန်ဍုင်ဗၠးၜးဗေန်ဂလာဒေတ် မာန်ကၠုင်ရ။ ဆဂှ်သၟးဟွံက စဵုကဵု ကၟိန်ဍုင်ကုလသမဂ္ဂတအ် သ္ဒးသ္ပစၟတ်သမ္တီတုဲ ဍုင်ဂၠးတိနာနာတအ်လေဝ် ကၠောန်သ္ပကၠုင်စၟတ်သမ္တီတုဲ ဇၟာပ်ပ်မစိုပ်ကၠုင် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိအလုံလိုက်” လၟေင်င်သၞာံအိုတ်ရ။