လက်သဏ် စေတသိက်

လက္ခဏာ စေတသိက်
(Characteristics of Cetasika)

ဓမ္မစက် ဓမ္မစက် ဓမ္မစက် မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ တရား အဘိဓရ်။
ဘာသာ (Religion)	ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ
အစာ (Author)	ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ
ဘာသာ (Language)	ပါဠိ, မန်
လိက်ဒကုတ် (Chapters)	စေတသိက် ၅၂
ပရူပါင်မုက် (Subject)	ပရမတ္ထတရား (စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်)

လက္ခဏာ စေတသိက် (ပါဠိ: Cetasika Lakkhana , အၚ်္ဂလိက်: Characteristics of Mental Factors) ဝွံ ဒှ် သဘောၚ်တရား မဆေင်စပ် ကု ပရေင် စိုတ် ကေုာံ ဒြဟတ် စိုတ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲ ခဏ ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် အဘိဓရ် (Abhidhamma) ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ စေတသိက် ဝွံ ဒှ် ပရမတ္ထတရား ပန် သာ် (စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်) အပ္ဍဲ ဂှ် မွဲ သာ် တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ဖန်ဇန် ကဵု ပရေင် ဒုင်စသိုင်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ ပွမချပ် ဗစာရဏာ လတူ အာရီု မွဲမွဲ ရ။ စေတသိက် သီုဖအိုတ် နွံ (၅၂) သာ် တုဲ ဍေံတအ် ဝွံ နွံ ကု လက္ခဏာ အဓိက ပန် သာ် မတွံဂး မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ်၊ မပၠိုတ် မွဲစွံ ကု စိုတ်၊ မဂိုင် ကေတ် အာရီု တုပ် ကု စိုတ် ကေုာံ မမှဳ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တုပ် ကု စိုတ် ရ။

လညာတ် မဆေင် ကု စေတသိက် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင် ကမၠောန် စိုတ် (Working of the mind) တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် အရီုအဗင် မဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပွမကတဵုဒှ် ကံ (Kamma) ကေုာံ သွက်ဂွံ ပွါတ် လ္ၚတ် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။

၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ စေတသိက် (Cetasika) ဝွံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cetas + ika) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "အရာ မဆက်စပ် ကု စိုတ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "အရာ မပံင်ယှောတ် ကု စိုတ်" ရ။ ယဝ်ရ ပိုဲ တအ် ၜတ်ကၞာတ် ကု ရုပ်ဝတ္ထု မ္ဂး၊ စိုတ် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ဍာ် သ္အးဇ္ၚး မွဲ တုဲ၊ စေတသိက် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ဍာ်ဂဥုဲ အသာ် (Colors) မပံင်စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် ဂှ် ရ။ ယဝ်ရ စုတ် လဝ် အသာ် ဗကေတ် မ္ဂး ဍာ် ဂှ် ဒှ် အာ အသာ် ဗကေတ်၊ ယဝ်ရ စုတ် ဍာ် မမောဝ် မ္ဂး ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဍာ်မောဝ် ရ။ ညံင်ရဴ သာ် ဂှ် ရ ယဝ်ရ လောဘ စေတသိက် (Lust) ပံင်ယှောတ် ကု စိုတ် မ္ဂး စိုတ် ဂှ် ဒှ် အာ လောဘမူစိုတ်၊ ယဝ်ရ သဒ္ဓါ စေတသိက် (Faith) ပံင်ယှောတ် မ္ဂး စိုတ် ဂှ် ဒှ် အာ စိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ (Kusala Citta) ရ။

စေတသိက် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံ (Paramattha Dhamma) တုဲ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် မချပ် ကေတ်တ် ရ။ စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် ၜါ ဏအ် ဝွံ ဟွံပါ်ခြာ ရေင်သကအ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ် အာ ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ် ရ။ စေတသိက် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၂ သာ် တုဲ ဍေံတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၃ သာ် ရ။

၂. လက္ခဏာ စေတသိက် ပန်သာ် (The Four Characteristics of Cetasika)

ဝှာင်:Abhidhamma Categories.png

သရုပ် ပရမတ္ထတရား ပန် သာ် မတွံဂး စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ် ကေုာံ နိဗ္ဗာန်။

အတိုင် ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ (Abhidhammattha Sangaha) မ္ဂး၊ အရာ မွဲ ဂွံ ဒှ် စေတသိက် မာန် ဂှ် သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကု လက္ခဏာ အဓိက ၄ သာ် ရ- ၁။ ဧကုပ္ပါဒ (Ekuppāda): ပွမကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ်။ (Arising together with consciousness). စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် တအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဆောဝ် ဓဝ် ရ၊ မွဲ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ မွဲ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဗွဲကြဴ ဟွံမဲ ရ။ ၂။ ဧကနိရောဓ (Ekanirodha): ပွမပၠိုတ် အာ (လီုလာ် အာ) မွဲစွံ ကု စိုတ်။ (Ceasing together with consciousness). အခိင် စိုတ် ပၠိုတ် လီု အာ မ္ဂး စေတသိက် မပံင်ယှောတ် လဝ် တအ် လေဝ် လီု အာ မွဲစွံ ရ။ ၃။ ဧကာလမ္ဗန (Ekālambana): ပွမဂိုင် ကေတ် အာရီု တုပ် ကု စိုတ်။ (Having the same object). ယဝ်ရ စိုတ် ညာတ် ရုပ် အာရီု မ္ဂး၊ စေတသိက် လေဝ် သ္ဒး ညာတ် ရုပ် အာရီု တွဵု ရ။ ၄။ ဧကဝတ္ထုက (Ekavatthuka): ပွမမှဳ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဌာန် ဒတန် တုပ် ကု စိုတ်။ (Having the same base). ယဝ်ရ စိုတ် မှဳ တန်တဴ ပ္ဍဲ မတ် (Cakkhuvatthu) မ္ဂး စေတသိက် လေဝ် ဒး မှဳ တန်တဴ ပ္ဍဲ မတ် ကီု ရ။

၃. အညာသမန စေတသိက် ၁၃ (The 13 Ethically Variable Factors)

အညာသမန စေတသိက် (Aññasamāna Cetasika) မ္ဂး ဂှ် ဒှ် စေတသိက် မမာန် ပံင်ယှောတ် ကု စိုတ် ခိုဟ် ကီု သီု ကု စိုတ် ပရေအ် (စိုတ် အကုသိုလ် ကေုာံ စိုတ် ကုသိုလ်) ရ။ ဍေံတအ် ပါ် လဝ် ၂ ကဏ္ဍ ဍောတ် ရ-

က. သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ ၇ သာ် (Universals): ဒှ် စေတသိက် မဒး ပါ တွဵု ပ္ဍဲ ဇၟာပ် စိုတ် သီုဖအိုတ် ရ။

1. ဖဿ (Phassa - Contact): ပွမဆက်စၠောအ် အကြာ အာရီု ကေုာံ စိုတ်။
2. ဝေဒနာ (Vedanā - Feeling): ပွမဒုင်စသိုင် အာရီု (ခိုဟ်، ပရေအ်، ဟွံခိုဟ် ဟွံပရေအ်)။
3. သညာ (Saññā - Perception): ပွမစၟတ်သမ္တီ လဝ် အာရီု သွက်ဂွံ ကလေင် တီ။
4. စေတနာ (Cetanā - Volition): ပွမဆဝ်မ္ၚုဟ် ဖန်ဇန် စိုတ် ညံင်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်။ (ဣဏအ် ဒှ် တမ် ကံ ရ)။
5. ဧကဂ္ဂတာ (Ekaggatā - One-pointedness): ပွမစိုတ် တန်ကြန် လတူ အာရီု မွဲ ဓဝ်။
6. ဇဳဝိတိန္ဒြိယ (Jīvitindriya - Life faculty): ပွမမင်မဲ လမျီု စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် တၞဟ်ဟ်။
7. မနသိကာရ (Manasikāra - Attention): ပွမပၠောပ် စိုတ် လတူ အာရီု။

ခ. ပကိဏ္ဏက ၆ သာ် (Occasionals): ဒှ် စေတသိက် မပါလုပ် လဆောဝ် လဆောဝ် ဟေင် ရ။

• ဝိတက် (Vitakka): ပွမပတိုန် စိုတ် လတူ အာရီု။
• ဝိစာရ (Vicāra): ပွမလ္ၚတ် စင်ခြင် လတူ အာရီု ဗွဲမစိစောန်။
• အဓိမောက္ခ (Adhimokkha): ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် (Decision) လတူ အာရီု။
• ဝဳရိယ (Viriya): ပွမဂစာန် ကေုာံ လွဳ လတူ ကမၠောန်။
• ပဳတိ (Pīti): ပွမစိုတ် မိပ်မြဟ် ဇၞော် ကု ဒြဟတ်။
• ဆန္ဒ (Chanda): ပွမနွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ကၠောန် (Desire to act)။

၄. အကုသလ စေတသိက် ၁၄ (The 14 Unwholesome Factors)

အကုသလ စေတသိက် (Akusala Cetasika) ဝွံ ဒှ် စေတသိက် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ တုဲ ဍေံတအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် စိုတ် ဂွံ ကၠိခဍက် တုဲ ရေင်တၠုင် ဏာ ဒဒိုက် သံသာ ရ။

ဇယား: အကုသလ စေတသိက် ၁၄ သာ်

ဂကောံ (Group)	ယၟု ပါဠိ (Pali)	အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
မောဟ စတုက္က (၄)	မောဟ (Moha)	ပွမဟွံတီ ဍာံ (Delusion, Ignorance)။
	အဟိရိက (Ahirika)	ပွမဟွံဂွ လတူ ဒုဟ် (Shamelessness)။
	အနောတ္တပ္ပ (Anottappa)	ပွမဟွံဖေက် လတူ ဒုဟ် (Fearlessness of wrong)။
	ဥဒ္ဓစ္စ (Uddhacca)	ပွမစိုတ် ပျး ပြးဇး (Restlessness)။
လောဘ တိက (၃)	လောဘ (Lobha)	ပွမသ္ဍိုက်မၠိုက် တပ်စပ် လတူ အာရီု (Greed, Attachment)။
	ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi)	ပွမညာတ် ဗၠေတ် (Wrong view)။
	မာန (Māna)	ပွမစွံ စိုတ် သၠုင် (Conceit)။
ဒေါသ စတုက္က (၄)	ဒေါသ (Dosa)	ပွမထေဲ ဟွံဒးစိုတ် (Hatred, Anger)။
	ဣဿာ (Issā)	ပွမစိုတ် ဂၞိင် (Envy, Jealousy)။
	မစ္ဆရိယ (Macchariya)	ပွမသ္ပက် မဲ (Avarice, Stinginess)။
	ကုက္ကုစ္စ (Kukkucca)	ပွမကလေင် နှုက် စိုတ် လတူ ဒုဟ် မကၠောန် လဝ် (Remorse, Worry)။
ထဳန တိက (၃)	ထဳန (Thīna)	ပွမစိုတ် ဍိုန်လျ လဟိင် (Sloth)။
	မိဒ္ဓ (Middha)	ပွမစေတသိက် ဍိုန်လျ (Torpor)။
	ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā)	ပွမသၠေဟ်ပၟာ လတူ ရတ် ပိ (Doubt)။

*(နိဿဲ: Abhidhammattha Sangaha, Chapter 2)*

၅. သောဘဏ စေတသိက် ၂၅ (The 25 Beautiful Factors)

ဝှာင်:Lotus flower in Buddhism.jpg

ပ္ကဴ ဒကှ် မဒှ် သင်္ကေတ သွက် စိုတ် သောဘဏ မသ္အးဇ္ၚး။

သောဘဏ စေတသိက် (Sobhana Cetasika) ဝွံ ဒှ် စေတသိက် မခိုဟ်ဆာဲ မသ္အးဇ္ၚး ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ကုသိုလ် ကံ မပြဲ ရ။

• သောဘဏ သာဓာရဏ ၁၉: စေတသိက် မဒး ပါ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် စိုတ် ကုသိုလ် သီုဖအိုတ် ရ။ အဓိက ဂှ် ဒှ်-

 * သဒ္ဓါ (Saddhā): ပွမပတှ်ေ ဍာံ။ 
 * သတိ (Sati): ပွမဗှ်သမ္တီ ဟွံဝိုတ်။ 
 * ဟိရိ (Hiri) & ဩတ္တပ္ပ (Ottappa): ပွမဂွ ကေုာံ ဖေက် ဒုဟ်။ 
 * အလောဘ (Alobha): ပွမဟွံတပ်စပ် (Generosity)။ 
 * အဒေါသ (Adosa): ပွမဟွံထေဲ (Metta / Loving-kindness)။ 
 * တတြမဇ္ၛတ္တတာ (Tatramajjhattatā): ပွမစိုတ် လဒေါဝ် ညိင်သ္ၚိတ် (Equanimity)။

• ဝိရတဳ ၃ (Abstinences): သမ္မာဝါစာ (ဟီု ဍာံ)၊ သမ္မာကမ္မန္တ (ကၠောန် ဍာံ)၊ သမ္မာအာဇဳဝ (ဂယိုင် လမျီု ဍာံ)။
• အပ္ပမညာ ၂ (Illimitables): ကရုဏာ (Karunā - Compassion) ကေုာံ မုဒိတာ (Muditā - Sympathetic joy)။
• ပညိန္ဒြိယ ၁ (Wisdom): ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး အမောဟ (Amoha - Wisdom / Non-delusion)။ ဣဏအ် ဒှ် စေတသိက် မသၠုင် အိုတ် မမာန် ပလီု ကၠေအ် အဝိဇ္ဇာ သီုဖအိုတ် ရ။

၆. ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် (Relationship between Citta and Cetasika)

ပ္ဍဲ လညာတ် အဘိဓရ် မ္ဂး စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် ဝွံ ဒှ် "နာမ်" တရား ၜါ မဟွံပါ်ခြာ မာန် ရ။ ကျာ်ဇၞော် အစာ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဥပမာ ဒဒှ်ရ-

• စိုတ် ဂှ် တုပ် ညံင် သၟိင် ဨကရာဇ် (King): သၟိင် ဂှ် ဒှ် ညးအုပ်ကွပ် အဓိက ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ သၟာ ပၞာန် ကေုာံ အမာတ် (စေတသိက်) တအ် ဟွံမဲ မ္ဂး သၟိင် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ရ။
• စေတသိက် ဂှ် တုပ် ညံင် အမာတ် (Retinue): ညးတအ် ဒး ဗက် အာ အတိုင် ပၟိက် သၟိင် တုဲ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် သွက် သၟိင် ဂွံ အံင်ဇၞး ရ။

စိုတ် ဝွံ ဍေံ တီ အာရီု (Cognizes the object) ဓဝ် ဟေင် ရ။ သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် (ဝေဒနာ)၊ စၟတ်သမ္တီ (သညာ)၊ ကေုာံ တုန့်ပြန် (စေတနာ) ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် စေတသိက် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စိုတ် မွဲမွဲ ဂွံ ဒှ် စိုတ် ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် ပရေအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု စေတသိက် မပံင်ယှောတ် လဝ် ဂှ် ရ။

၇. စေတသိက် ပ္ဍဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ကံ (Cetasika in Dependent Origination and Kamma)

ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် လၟေင် မဖန်ဗဒှ် သံသာ ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် စေတသိက် တအ် ပါလုပ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

• စေတနာ ကေုာံ ကံ: ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် "စေတနာဟံ ဘိက္ခဝေ ကမ္မံ ဝဒါမိ" (ယွံ ခမဳ တအ်၊ စေတနာ ဂှ် ဟေင် ဒှ် ကံ ရ)။ စေတနာ ဝွံ ဒှ် စေတသိက် မွဲ တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် မဖန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် လပါ် ကာယ၊ ဝစဳ ကေုာံ မနော (Karma formation) ရ။
• တဏှာ ကေုာံ ဥပါဒါန်: ပ္ဍဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၊ "တဏှာ" ဂှ် ဒှ် လောဘ စေတသိက် တုဲ "ဥပါဒါန်" (Clinging) ဂှ် လေဝ် ဒှ် လောဘ ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ စေတသိက် တအ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တိုန် ဂှ် ရ။
• ယဝ်ရ ပိုဲ တအ် လ္ၚတ် တီ ကၠိုဟ် စေတသိက် ဏအ် မ္ဂး ပိုဲ တအ် ထိင်ဒဝ် စေတနာ မာန် တုဲ သ္ကုတ် ခြာ ထောအ် ကံ အကုသိုလ် မာန် ရ။

၈. ပွမလ္ၚတ် စေတသိက် ပ္ဍဲ ဝိပဿနာ (Contemplation of Cetasika in Vipassana)

ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) ဂှ် ဒှ် ပွမလ္ၚတ် သဘောၚ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လတူ နာမ် ကေုာံ ရုပ် ရ။ ပ္ဍဲ သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် မ္ဂး-

• စိတ္တာနုပဿနာ (Cittānupassanā): လ္ၚတ် ရံင် စိုတ် မၞုံ ကု လောဘ (သရာဂ စိတ္တံ) ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် မဟွံမဲ ကု လောဘ။ အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပွမလ္ၚတ် ရံင် စေတသိက် မပံင်ယှောတ် လဝ် ပ္ဍဲ စိုတ် ဂှ် ရ။
• ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā): လ္ၚတ် ရံင် နဳဝရဏ (Hindrances) ၅ သာ် မပ္တံ ကု ကာမစ္ဆန္ဒ (လောဘ)၊ ဗျာပါဒ (ဒေါသ)၊ ထဳနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စ-ကုက္ကုစ္စ ကေုာံ ဝိစိကိစ္ဆာ တအ် ဝွံ ဒှ် စေတသိက် အကုသိုလ် သီုဖအိုတ် ရ။

ညးမပၟဝ် ဓရ် တအ် ယဝ်ရ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် ဧကုပ္ပါဒ (ကတဵုဒှ် မွဲစွံ) ကေုာံ ဧကနိရောဓ (ပၠိုတ် မွဲစွံ) ဏအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ "ဒေါသ" ဂှ် ဒှ် ဆ စေတသိက် ဓမ္မတာ မွဲ တုဲ "အဲ ထေဲ" ဟွံသေင် (Anatta / Non-self) ဂှ် ရ။

၉. လညာတ် စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ လတူ စေတသိက် (Modern Psychological Perspectives)

လညာတ် စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓရ် ဝွံ တုပ် ကိတ်ညဳ ဒၟံင် ကု စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Modern Psychology) ဗွဲမလောန် ရ-

• လညာတ် သမ္တီ ကေုာံ စိုတ် (Cognitive Psychology): စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ပါ် လဝ် ပရေင် ကမၠောန် စိုတ် နကဵု လ္ၚတ် (Perception)، သမ္တီ (Memory)، ကေုာံ သ္ဂုတ်တ် (Decision making) ရ။ ဣဏအ် ဝွံ တုပ် ကု စေတသိက် မပ္တံ ကု သညာ၊ ဖဿ၊ ကေုာံ အဓိမောက္ခ တအ် ရ။
• CBT (Cognitive Behavioral Therapy): နဲကဲ CBT ဝွံ လွဳယဲ စိုတ် နကဵု ပွမပလေဝ် လညာတ် ဗၠေတ်တ် (Cognitive distortions) ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အဘိဓရ် မ္ဂး ဒှ် ပွမပတိတ် ထောအ် "ဒိဋ္ဌိ" (Wrong view) ကေုာံ "မောဟ" (Delusion) စေတသိက် တုဲ ပတန် စုတ် "ပညာ" (Wisdom) စေတသိက် ရ။
• တၠပညာ စိုတ်ပညာ ဗွဲမဂၠိုင် လၟုဟ် လ္ၚတ် ဒၟံင် အဘိဓရ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် စိုတ် ကေုာံ ဒြဟတ် သမ္မာသတိ (Mindfulness) ရ။

လ္ၚတ်ရံင် ပရူ အဘိဓရ် ကေုာံ စေတသိက် (YouTube - English)

၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)

လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):

• Mental factors (Buddhism) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
• Access to Insight - ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ ကေုာံ အဘိဓရ်။
• Pariyatti - တိုက်လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ တရား ဝိပဿနာ။