သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ စေတသိက် ၇
သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် (၇) သာ် (ပါဠိ: Sabbacittasādhāraṇa Cetasika, အင်္ဂလိက်: The 7 Universal Mental Factors) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဓရ်စေတသိက် (၇) ပြကာ မလေပ်ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ် အလုံအိုတ်သီု (၈၉ ဒဒှ်) လၟိုန်ကာလရ။ ပ္ဍဲဝေါဟာရဏအ် "သဗ္ဗ" ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "အလုံအိုတ်သီု"၊ "စိတ္တ" ဂှ် "စိုတ်"၊ "သာဓာရဏ" ဂှ် "မဆက်စပ် ကတဵုဒှ်မွဲစွံ" တုဲ၊ ပံင်စပ်လဝ်တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "စေတသိက် မလေပ်ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်အလုံအိုတ်သီု" ရ။
စိုတ်လဵုမွဲကတဵုဒှ် ဟွံဟီု (စိုတ်ကုသဵု၊ စိုတ်အကုသဵု၊ စိုတ်ဝိပါက်၊ စိုတ်ကြိယာ)၊ စေတသိက် (၇) သာ်ဏအ်ဝွံ ဒးပါလုပ်လၟိုန်ကာလ ဟွံပါဟွံတိတ်ရ။ ဍေံတအ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုင်တမ်မူလ သွက်စိုတ် ဂွံညာတ်ကေတ် ကေုာံ ဂွံဒုင်စသိုင် အာရီုဂမၠိုင်ရ။
စေတသိက် ၇ သာ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် (၇) သာ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ "အညသမာနစေတသိက် ၁၃" တုဲ နွံအတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
- ဖဿ (Phassa - Contact): ပွမဒွံလုက် အာရီု။ ဍေံဒှ် ဓရ်မစၠောအ်ဆက်ကဵု အကြာအာရီု (ဥပမာ - ရုပ်သာ်) ကေုာံ ဝတ္ထု (ဥပမာ - မတ်) ညံင်စိုတ် (ဝိညာဏ်) ဂွံကတဵုဒှ်ရ။ ညံင်ရဴ တိုင်ပိ ဒက်ထံက်လဝ်ကီု ဖဿဝွံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်လၟေင်စိုတ် ဂွံစကတဵုဒှ်ရ။
- ဝေဒနာ (Vedanā - Feeling): ပွမဒုင်စသိုင် အာရီု။ ဍေံဒုင်စသိုင် ရှ်သာအာရီု မပ္တံကဵု တသိုက် (သုခ)၊ ဒဒိုက် (ဒုက္ခ)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒေါဝ် (ဥပေက္ခာ) ရ။ စိုတ်အိုတ်သီု ဒးနွံကဵု ဝေဒနာမွဲမွဲသာ် လၟိုန်ရ။
- သညာ (Saññā - Perception): ပွမစၟတ်သမ္တီ အာရီု။ ဍေံစၟတ်သမ္တီလဝ် အာရီု (သာ်လမ္စံက်၊ သာ်ဗု၊ မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်) ညံင်ဂွံကလေင်တီ ကလေင်ဗှ်ဗၞုဟ်မာန် ပ္ဍဲအခိင်လက္ကရဴရ။ ညံင်ရဴ အစာဗဳသ္ကဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် သ္ၚိအမိက်ကီုရ။
- စေတနာ (Cetanā - Volition): ပွမဆဝ်မ္ၚုဟ်၊ ဖန်ဇန်။ ဍေံဒှ် သကိုပ်ကမၠောန် မဆဝ်မ္ၚုဟ် ဖန်ဇန်ကဵု ဓရ်နာမ်မကတဵုဒှ်မွဲစွံ (စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်တၞဟ်တအ်) ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် အသီးသီးရ။ စေတနာဏအ်ဟေင် ယဝ်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲစိုတ်ကုသဵု/အကုသဵုမ္ဂး ဍေံဒှ်အာ "ကံ" မကဵုဖိုလ်ရ။
- ဧကဂ္ဂတာ (Ekaggatā - One-pointedness): ပွမစိုတ်ညိင်သ္ကဲ လတူအာရီုမွဲဓဝ်။ ဍေံပကဵုညံင် စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်တအ် ဟွံဂွံပြးဇးတုဲ ညိင်ဝတ် တန်တဴဒၟံင် လတူအာရီုမွဲဓဝ် (ခဏအကြာကီုလေဝ်) ရ။
- ဇဳဝိတိန္ဒြိယ (Jīvitindriya - Life Faculty): ပွမမင်မွဲလမျီုနာမ်။ ဍေံမင်မွဲ လွဳပရာလဝ် စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် မကတဵုဒှ်မွဲစွံတအ် ညံင်ဂွံဂျိုင် တန်တဴအာမာန် ပ္ဍဲခဏ (ဥပါဒ်၊ ဌဳ၊ ဘင်) ဍေံတအ်ရ။ ညံင်ရဴ ဍာ်မလွဳပရာလဝ် တၞံဒကှ်ကီုရ။
- မနသိကာရ (Manasikāra - Attention): ပွမပၠောပ်စိုတ် ပ္ဍဲအာရီု။ ဍေံပၠတရဴ၊ ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ပ္တိတ်ဇြဟတ် ကေတ်ဏာစိုတ် ညံင်ဂွံစိုပ်အာ ဇရေင်အာရီုဂှ်ရ။ ညံင်ရဴ ညးမစဝ်ဍာ်က္ၜင် (စတီယာတိုင်) မပၠတရဴဏာ က္ၜင် သွက်ဂွံစိုပ် တိုင်ပ္ကဴကီုရ။
လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ်မွဲစွံ (Functioning Together)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံကၠိုဟ်လောဲသွာ၊ လၟေင်ကမၠောန် စေတသိက် (၇) သာ်ဏအ် ကာလပိုဲ ညာတ်ရုပ်သာ်မွဲမ္ဂး -
- မနသိကာရ ဂှ် ဍေံပၠောပ်စိုတ် ကေတ်ဏာစိုတ် ဇရေင်ရုပ်သာ်ဂှ်ရ။
- ဖဿ ဂှ် ဍေံပကဵုညံင် မတ် ကေုာံ ရုပ်သာ်ဂှ် ဂွံဒွံလုက်ရေင်သ္ကအ်ရ။
- သညာ ဂှ် ဍေံစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ရုပ်သာ်ဂှ် ကျေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေံရ။
- ဝေဒနာ ဂှ် ဍေံဒုင်စသိုင် ရှ်သာ (မိပ်စိုတ်၊ ဟွံမိပ်စိုတ်) နူကဵုရုပ်သာ်ဂှ်ရ။
- စေတနာ ဂှ် ဍေံဆဝ်မ္ၚုဟ် ဖန်ဇန်ကဵု ဓရ်အိုတ်သီု ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန်မွဲစွံရ။
- ဧကဂ္ဂတာ ဂှ် ဍေံထိင်လဝ်စိုတ် ညံင်ဂွံညိင်ဝတ်ဒၟံင် လတူရုပ်သာ်ဂှ်ဓဝ်ရ။
- ဇဳဝိတိန္ဒြိယ ဂှ် ဍေံမင်မွဲလမျီု လၟေင်စိုတ်ဏအ် ညံင်ဟွံဂွံလီုအာ ပြဟ်ပြဟ်ရ။
သရုပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် ၇ သာ်ဝွံ ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်အလုံမွဲ လၟေင်စိုတ်ပိုဲ သတ္တဝါတအ်ရ။ ယဝ်ရ ဟၟဲကဵု စေတသိက် (၇) သာ်ဏအ်မ္ဂး၊ စိုတ် (Citta) ဝွံ တန်တဴကေတ်တ် ညးမွဲဓဝ် ဟွံမာန်၊ ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံမာန် ကေုာံ တီကေတ်အာရီု လာဲလာဲ ဟွံမာန်ရ။
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဇနကာဘိဝံသ၊ အရှင် (၁၉၉၉)။ အဘိဓမ္မာတ္ထသင်္ဂဟ။
- နာရဒ၊ ထေရ် (၁၉၇၉)။ A Manual of Abhidhamma။
- စေတသိက် ၅၂၊ Wikipedia။